SARRIA : O SAL ( 825 )
SARRIA : O SAL ( 825 )
Por moitos séculos o sal foi un produto escaso e caro que dificilmente chegaba ás cidades, vilas e aldeas grazas ao esforzo dos arrieiros que ían na súa percura aos portos coas súas reas de machos e mulas. Era un produto "estancado", é dicir, que non era suxeito de libre comerzo e había que recoller os cupos concedidos polos administradores das salinas centrais ( alfolis ou alfoníns ) que distribuian as moreas de sal por eles custodiadas entre as diferentes xurisdicións, onde se establecían pequenas salinas a onde concorrían os veciños na percura do "sal groso" para o consumo diario e para salgar as carnes da matalota.
Na Idade Media as salinas galegas estaban establecidas preferentemente nas Rías Baixas, e a Terra do Salnés recorda aínda hoxe que ali aproveitaban os tempos solleiros nas cortes e cortiñas nas que acoutaban as augas salgadas para acelerar a evaporación. Por concesión real o Mosteiro de Samos Mantiña nas mariñas de Dena as chamadas " salinas samanegas" que aforaban aos homes salineiros que pagaban as correspondentes rendas. Máis adiante o sol procedía na súa maior parte das salinas de Aveiro, en Portugal, e aproveitando a navegación de cabotaxe acabou vindo o sal das salinas andaluzas de Cádiz e das mediterráneas de Torrevieja.
Malia á mellor facilidade do transporte marítimo o establecemento de Alfolís de promción real a dificultade do tránsito por corredoiras e corgas , a escasa cantidade que cada animal de carga podía portear e a condición de ser produto estancado facían que fose moi escasa a cantidade da que podía dispoñer cada unha das familias, problema que se agravaba nas terras da Montaña e así , pola escaseza do consumo de sal o bocio aparecía como doenza endémica. Ao non contar cun mínimo de sal , e diante do caro que era, a conservación das carnes apoiábase fundamentalmente no afumado aproveitando os quenzos que había nas lareiras das casas. Os chourios e chouláns adubados con allo e cebolas ( chourizos ceboleiros ou fariñeiros ), xamóns, lacóns e chourizos pendurados por riba do lume lareiro recibían o afumado como método de secado e conservación.
O sal que chegaba á Terra de Sárria viña maioritariamente do " Alfolí de Carlos IV" ( A Factoría ) de Pontecesures , que era o único autorizado na Ría de Arousa para a carga, descarga e distribución do sal . Outros alfolis destacados estiveron en Tui, Baiona , Cangas , Redondela , Vilagarcía, Noia e Ferrol.
A estrada de Madrid - A Coruña na segunda metade do século XVIII botou abaixo o curso do sal dende as Rías Baixas cara as terras lucenses e , abandoadas as carreiras e corgas estreitas e costosas, os carros tirados por cabalos e mulas permitiron que o sal chegase dende a A Coruña e Ferrol ás salinas de rendas estancadas da cidade de Lugo, dende onde eran distribuidas con moito menor sacrificio e custe ás difrentes comarcas.
No caso da Terra de Sárria a chegada en 1853 da estrada de Nadela a Valdeorras á vila de Sárria , e das estradas de Sárria a Corvelle , de Sárria a Nabás e de Sárria a Samos permitiron centralzar na vila o almacenamento do sal, aínda estancado, nunhas cantidades até entón decoñecidas e o sal distribuido de maneira xenerosa alcanzou distribución entre o Miño e as montañas e , por exemplo, as xentes do Courel, antes do tempo das matalotas , baixan a Sárria en grupos organizados con nunerosas cabalarías .
A chegada do ferrocarril á Pobra de San Xiao. Sárria ( 1880 ) e O Oural ( 1882 ) fixo máis doado o transporte de grande cantidades que viaxaban en amplos vagóns que viñan apilados en moreas ( granel ) que nas estacións eran descargados a man co emprego de palas e dende alí levados até os puntos de distribución en carros. Neses espazos facían altas moreas de sal groso, que eran vendidas ferrado a ferrado ou arroba a arroba, metido en sacos para ser levados ás casas. Para o emprego diario do sal, facíase necesario moer o sal para o que soían facer uso de botellas de cristal baleiras que tivesen relevo. Ese novo xeito de mercado favoreceu o aumento do salgado e a baixa progresiva do afumado xeralizado, que se conservou para chourizos, chouláns, androllas e botelos, segundo as zonas, e só se mantivo por pequeno período do tempo para os demáis produtos "levantados do sal" que se mantiñan no quenzo por poucos días.
Para faciltar o almacenamento do sal, mentres foi produto estancado, os concellos de Sárria, O Incio, Láncara , O Páramo , Paradela e Samos, constituidos en Xunta de Partido, con aportacións proporcinais ao númeto de habitantes de cada un deles , adquiron un terreo propiedade da familia Capón, na Estrada do Mazadoiro á Lamarrigueira ., onde alzaron un edifcio de soto e baixo onde se poñían as moreas do sal que se subían dende a estación do ferrocarril para seren vendidas ao retallo.
Non durou moito tempo a condición de Alfoli do Sal ( ou Alfonín ) e a Casa da Salina foi abandoada cando se decretou o libre comerzos do cloruro sódico, branco elemento que rematou en mans de almacenistas particulares, que , polo perigo que supoñía apilado nos locais da súa actividade comercial alzaron casoupas ou almaceniños arredados das edificacións principais. Esas edificacións pequenas estaban dotadas de pisos de madeira para evitar o cntacto coa terra , poñendo tamén coidado en que as moreas non tocasen as paredes , porque o salitre podía arruinar os locais que recibían o nome de " Salinas".
O turolense e politico Mariano Zaera Herrero ( Aliaga, 1934 : Sárria, 1919 ) foi un dos pioneiros en poder establecer na vila a venda libre do sal. A Salina de Zaera, a Salina de Vento e as doutros almacenistas de menor importanza ao tempo que viron aumentar o consumo até cifras nunca sospeitadas , ao estar establizadas oferta e demanda deron lugar a un abaratamento do produto, que resultou ser obxecto de estabilidade nos prezos.
Como nota curiosa hai que sinalar que na Casa de Vaamonde ( dende 1920 Casa do Concello ) no seu baixo houbo por algún tempo un pequeno depósito do sal, con resultados funestos para os muros de carga e exteriores , como é doadamente observable cando a acción do salitre, máis de cen anos despois de non haber ali espazo destinado a tal comerzo, que vai minando as pedras graníticas que van esmorecendo coa formación de ocos que vencen a súa resistenza .
Pasado o tempo do mercado do sal en bruto empezou o de ser ensacado, co que foron eliminados os labores manuais de carga nos vagóns en orixe, descarga co emprego de pás nas estacións de ferrocarril, carga e descarga dos carros no Alfoli ou nas Salinas , medida e pesado para ensacar o sal para a venda ao retallo aos particulares.
A venda en sacos deu mellor calidade ao produto que co amoreado estaba suxeito aos efectos da humidade do ambiente ou do solo e a posible captación de malos olores e ao mesmo tempo nas tendas de ultramarinos e almacéns xeralizouse a presentación de paquetes de sal mudo de medio ou quilo enteiro para uso culinario. E de décadas atrás a oferta de sal, maioritariamente procdente de Torrevieja, viu inccrementadas a oferta de sales mariñas, sal do Himalaia, Flor de Sal e moitas outras variedades, baixando o consumo para matalotas por mor do abandono poboacional do medio rural sarriao e o descrédito no que vai caíndo o consumo de sal na alimentación das familias, xeralizándose en produtos como o pan baixo ou sen sal ( ninguén lle chama pan ácimo ) , e porque as recomendacións veñen aconsellando a supresión do seu uso ou a baixa nas porcentaxes a aplicar nos distintos alimentos.
Na actualidade o maior consumo de sal groso está presente nas fábricas de pensos e a súa venda ao retallo está nos almacéns de venda de produtos fitosanitarios e distribuidoras de produtos para o agro.
Hai que sinalar que tanto a Xunta de Galicia como a Deputación Provincial de Lugo, e en menor escala os concellos da comarca manteñen no inverno depósitos de sal para esparexelos nas nas estradas , rúas e prazas cando en tempo de inverno aparecen nevaradas e xiadas que dificultan os desprazamentos de coches, camións e mesmo das persoas. En Vila de Mouros ( O Incio ) está o maior deposito de sal a tal fin destinado.
Curiosamente o uso ocasioanlde sal groso permanece presente no ofrecemendo do "polbo á feira", especialidade na que os pulpeiros e pulpeiras sarriaos gozan de merecido prestixio, malia a que non presuman do seu ben facer.
.......................................................
Nota final: Recentemente un establecemento hostaleiro pasou a ser instalado na antiga "Salina da Casa de Vento ", e nalgunha información tense dito que ese local estivo destinado á " salazón de carnes " ( Salgado de carnes ) e nada máis lonxe da realidade, porque os salgadeiros eran lugares onde había " baños" onde entre capas de sal groso se ían colocando as pezas dos porcos sacrificados nas matalotas ou mataznas ), o que non sucedeu no Almacén de Antonio Sánchez, ou Almacén dos Fillos de Antonio Sánchez ( Casa do Vento ) que ali tiveron o almaceniño onde amoreaban o sal que porteaban dende o descargadoiro da estación de Sárria. En resume , a "Salina de Vento" foi un alfolí ou alfonín e non un "salgadoiro".
Por certo hai que dicir que o nome de " Casa do Vento " ven de que o seu fundador procedía do lugar de Cedrón, na parroquia de San Migel de Piñeira, que por estar beira do " Camiño Francés de Lugo a Monforte de Lemos ", practicable até algúns anos adiante de 1853, tamén era coñecida esa aldea como " O Vento ", nome que quere dicir " Camiño ".
Lembade a vella cantiga:. / ... e como era cousa de encantameno / fun polo aire e vin polo vento /.
Comentarios
Publicar un comentario