SÁRRIA E SAN XOÁN ( 845 )

                                               SÁRRIA E SAN XOÁN                    ( 845 )

                                                                                  FRANCISCO VÁZQUEZ SACO                                                                                   ( da Real Academia Galega e Correspondente da da Historia )

Na historia local do noso pobo sucédese todos os anos  a páxina das festas de San Xoán , que tradicionalmente  se celebran  como as patronais  e máis solemnes da vila. 

Máis  dunha acuciounos  o desexo  de averiguarmos a súa antigüidade e sempre achamos  a insuperable dificultade da falla de fontes.

Na antiga igrexa de Santa Mariña, preciosa reliquia  románica  desaparecida  a finais do século XIX ( 1885 )  para edificar a actual , estaba fundada, desde  moitos anos atrás , a capelanía de San Xoán.

A fundación tiña na igrexa  un altar  dedicado ao glorioso  precursor  e estaba dotada  coas rendas suficientes para sustentación  dun capelán.

Até  os últimos anos do século XVI  desempeñara  este cargo o presbítero  don Pedro  Díaz de Mourillón , a cuxo falecemento , o doutor  Garibay , provisor  do Bispado de Lugo , anunciou  a vacante , con emprazamento  para cubrila , de todos  os que crean teren dereito, a teor  das condicións  fundacionais . Tal decreto  leva a data de 21 de outubro de 1595.

A provisión de vacante producida  por  Díaz de Mourillón  deu lugar  a un longo pleito  que se conserva  no arquivo  de provisorado de  Lugo, andel 17, A, número 3.

Do legaxo correspondente  só interesan  algúns datos ao noso obxecto , e son os que transcribimos a continuación.

Un  dos litigantes, o presbítero  Diego Díaz "  por quanto para garda do meu dereito  e claridade  da miña xustiza teño necesidade  de dous letreiros  que están   nun lado do altar do Señor San Xoán  e man do Evanxello, e témome  que algún os borrara ...o se caerá o xis  en que están escritas , por onde  despois non se  poderan ver  nin declarar tan ben como agora , pide ao notario  de Lugo, don  Alonso López  de Cañas , lle dea un treslado sinado dos ditos letreiros e letras deles ".

A parte  que nos interesa da escritura notarial  di así : "  En cumprimento do qual , eu o dito  Alonso López  de Cañas, xuntamente  co dito Xoán López e con  Gómez Ares de Páramo, escribán  de El-Rei noso señor e veciños  da dita vila de Sárria, e con Francisco Alonso , veciño da cidade de Lugo, e con Pedro Díaz de Guitián  e Xoán Díaz  de Páramo,  testemuñas instrumentais , fomos  á igrexa  de Santa Mariña ... e cunha  vela  de cera acesa  para que mellor  se poideran  ler as letras  dos ditos letreiros  de que no dito  requerimento  se fai mención , e téndoos lido tres ou catro veces  os ditos  anteriores  de arriba letra por letra  nos que se puido ler  e entender,  din un letreiro após do outro nesta maneira : " Esta capela  mandou facer  don Fernán González  que santa gloria haxa, clérigo que foi da dita capela  e dotouna a súa liñaxe e mandou  para (....aqui está gastado... e logo prosigue )  catro fanegas  de pan para sempre xamais. E un cálice de prata  dun marco de ouro. Está enterrado aquí  ao pé , e foi o catro ( ....está borrado non se le.... )  era do nacemento do noso señor Xesús Cristo  de mil e quiñentos anos ". O outro  letreiro  di desta maneira : "  Sepultura  dos antecesores  de Rodrigo  Alonso de Veiga, clérigo desta capela , que a dotaron e edificaron".

Como se ve,  a parte  que o notarion  non puido ler no primeiro letreiro da inscrición  non afecta gravemente  a cuestión cronolóxica . No ano 1508  existía xa a capelanía , xa que nesa data  foi enterrado Fernán González , clérigo que foi da dita capela.

Enténdase  que a mencionada capela  fora dotada, non polo crego capelán , senón pola súa liñaxe. Por poucos  anos que Fernán González a tivera desempeñado , temos que retroceder  a data de fundación ao século quince.

Iso  mesmo  corroboran as diversas  testemuñas que depoñen no pleito iniciado  en 1595 ao que aludimos máis arriba. Moitos deles afirman que " dende hai máis de cen anos a esta parte ", os descendentes dos fundadores nomeaban " ao máis propincuo e conxunto aou último posuidor".

Non temos datos para aquilatarmos máis  a data da fundación , mais non é pouco  poder localizar no século XVI  unha capelanía e un altar adicado na igrexa de Santa Mariña de Sárria a San Xoán Bautista.

 Agora ben : ¿ Esta fundación foi froito da devoción popular  do santo precursor , ou, polo contrario,   as festas que anualmente  se lle adican son posteriores á capelanía ?-

Non podemos contestar estas preguntas, mentres non aparezan  novos documentos.

Ningún coñecemos  no que se faga mención  específica  das festas de San Xoán anterior ao ano 1611. O 4 de xullo  do dito ano o Concello de Sárria outorgaba  un contrato con Xoán Rivela , gaiteiro de Santa María de Merza ( Pontevedra ) , polo que se obrigaba  a concorrer " co seu instrumento de gaita, nas festas de Corpus,  San Xoán e as Pascuas de todo o ano  e regocixalas , así as danzas  que se fixeren  como as mascaradas e outros regocixos".

Dicimos mención explícita , porque implicitamente despréndese  do mesmo contrato  que as festas de San Xoán  son anteriores, xa que o Concello manifesta  a necesidade  de que houbese  na vila o dito oficio  de gaiteiro para as festas de Corpus " e outras segundo que de moitos  anos a esta parte estaban en posesión e costume de habelo e salarialo.

                                  .......................................................................... 

(  Texto publicado no Libro Programa das Festas do San Xoán, ano 1949.- Versionado en galego por Xaime Félix López Arias ).