SÁRRIA: IGREXAS ROMÁNICAS ( FRANCISCO VÁZQUEZ SACO ), ( 747)

                                            SÁRRIA : IGREXAS ROMÁNICAS   ( 747 )

                                                                                          FRANCISCO VÁZQUEZ SACO

********************************************************************************** 

                               IGREXA PARROQUIAL DE SANTA MARÍA DE BELANTE

                                                                                                                         Francisco Vázquez Saco 

 É anexo de San Salvador da Pinza , e figura tamén no problemàtico  diploma de Afonso III.

Máis aínda ;  se a crítica   non opuxese graves reparos  aos testamentos de Odoario , o primeiro, que leva a data  de 15 de maio  do ano 747, demostrarúa  a existenza  de Belante na primeira metaden do século VIII  . Deste documenti é  a seguinte clásula "  In Paramo eclesia sancta maria de belanti cum adiunctionibus  eius  stipata de familia mee " ( No Páramo  a igrexa de Santa María de Belante adqurida da miña familia ).

De tódolos xeitos , a súa existenza no século XII consta  documenntalmente; pois Santa María de Belante foi unha das igrexas , cuxa  posesión e froitos  barallaron  a Catedral de Lugo e o Mosteiro de Samos,  no ruidoso e longuísimo pleito  quebrematou  coa escritura de concordia  que o 28 de xaneiro  do ano 1195  asinaron en Lugon o bispo D. Rodrigo cos seus capitulares , e o Abade de Samos, D. Paio  cos cincuenta monxes que compoñían a Comunidade, 

A planta da igrexa  é a vulgar no tipo rural  da comarca: unha soa nave  e ábsida rectangulares,   cobertas de madeira.

A porta principal consta  dun arco  dobrado semicircular , cinguido ao exterior  por unha arquivolta, garnido  interior e exteriromente  por senllos semicircos de billetes. 

A  arquivolta e o o o arco de acarón  descansasn riba de dous pares  de columnas, tres de cuxos capiteis  son de volutas , e o cuarto zoomórfico , de aves afrontadas . Os fustes das dúas interiores , monoliticos,  e a basa dunha delas , son de mármore , procedentes cecais  das canteiras de O Incio , pois é evidente a súa semellanza  cos do portico da igrexa do Hospital.

O arco máis interior  apoiase riba de xambaxe  liso, mediante   cimacio sinxelo,  que continúa por baixo   dos arcos restantes  e acolle   un tímpano  exento de ornamentación , apoiado pola súa volta   en ménsulas lisas .

No muro  do Evanxeo   ábrese outra portada  que presenta interese por  algúns  detalles  que a separan  do común na rexión.

Un arco de medio punto , apoiado diretitamente  riba de xambaxe liso , acolle o tímpano, no que se grabou inha cruz   de brazos iguais, inscrita nun circo , do que saen , como remate dos catro brazos da cruz , outras tantas espirais . O tímpano apoiase nas  xambas por medio de ménsulas , na que ,  ás cabezas de animais  , ornamentación ordinaria nas  repisas do románico galego, sustitúenas  dúas cabezas humanas , de pequenas proporcións e labra moi fina, 

Riba do arco  interior ábtrese outro , de única arquivolta ,  garnida  por un semicirco de billetes ,  e que descansa nun par de columnas , un de cuxos capiteis é zoomórfico .

Nos muros laterais  de fieiras  de boa pedra de sillaría , ábrense senllas   fiestriñas   abocinadas.

************************************************************************************* 

                                          IGREXA PARROQUIALDE SAN VICENZO DE BETOTE

                                                                                                                        Francisco Vázquez Saco 

Álzase riba dun pintoresco castro ,  a dous quilómetros da vila de Sárria. 

Dunha vila de Betote hai  memoria nun inventario  dos bens da Igrexa de Lugo  que se conserva no Tombo Vello  da nosa Catedral, ao folio 51 volto.

Ao  interesante documento  que non ten data, precédeo o título  que traducimos a continuación .

Inventario dos bens da Igrexa Lucense :  Este é o segundo índice  de todas as posesións  ofrecidasá Benaventurada  Virxe María por moitos varóns  insignes pola súa piedade ;  enádense as adquiridas polos ministros   da dita igrexa, principalmente nos tempos do  Bispo D. Pedro  e o Emperador D, Afonso. Constando ser este   Afonso VII  polo título que se lle da de Emperador ( Imperante ) , que a partires  do ano 1127  reinaba con pleno dominio e liberdade , hai que deducir que  o instrumento pertence   a estes anos.

Na abondosa  relación das posesións  da Catedral   figuran varias  do territorio  de Sárria , e entre eles rexistra o inventario   " Villam  de  Betoti " , Vila de Betote.

Pertencían tamén  a Lugo a vila de  Vigo , íntegra, e o caritel ;  cuarta parte  da igrexa e a vila de Castelo dos Infantes ; o lugar de Lezoce ; tres cuartas partes  de  Sáa de Louseiro;  o lugar de Vilagudín, na parroquia de Nespereira; a igrexa de San Miguel de Biville, co seu couto; a vila da Pinza; a herdade de Lavandeira , Maná, Santo André de Paradela e Tremeado.

Aparecen  aínda máis  algúns lugares que non gardan relación  coa actual toponimia  da comarca sarriá , e   cuxa identificación , polo tanto, é punto menos que imposible.

A IGREXA DE BETOTE  é un humilde exemplar  do románico  rural  máis sinxelo e foi publicado  polo esclarecido arqueólogo  D. Angel del Castillo.

Consta de  nave e ábsida rectangulares, esta de proporcións máis  reducidas  que aquela, segundo a traza común.

Da planta  primitiva só chegaton até nós a ábsida e o muro norte  da navem oculto  hoxe por unha capela posterior  que ten acceso ao templo por un amplo srco aberto na parede primitiva,

Desapareceron totalmenmte o  arco toral, o frontis  e o alzado sur da nave.

A ábsida está coberta de madeira  e está constuida con boa pedra de sillaría, disposta en fieiras horizontais.

No seu muro exterior  abre unha fiestra  con arco de medio punto , dunha soa arquivolta  de baquetón , perfilada  no trasdous  por un semicirco  de dentes de serra, o o conxunto todo cinguido ao exterior por unha  moldura de billetes.

O arco está apoiado nun par de columnas, unha por cada lado, de curtos fustes monoliticosb, bases tóricas, plintos con garras e capiteis vexetais moi estragados, con decoración de follas  en volutas, 

O beirado ou tellaroz  corre riba dunha serie de canzorros  adornados con  cabezas humanas e diversos relevos xeométricos,

O muro norte da nave, construido de mampostaría, agás nas partes nobles, conseva od canzorros ,  tallados con rolos  e variados relevos  de tipo liñal sinxelo.

A  este muro  adosáronlle , na segunda metade do século XVI,  a capela da Virxe , que o oculta ao exterior. 

Unha  curiosa inscrición perpetúa a memoria  do fundador desta capela.

           ESTA CAPILLA DE NVUESTRA / SEÑORA FUNDO ALONSO /  DÍAZ C ( A )NPO DOTOLE DOS /  FANEGAS DE PAN DE REN/ TA  I    QVUATRO CAPONES  I V / N  C(A)BRITO  CADA SEMANA /  DIGAN UNA MISA  1575 AºS ( Esta capela da Nosa Señora fundou Alonso Díaz Canpo  Dotoulle dúas fanegas  de renda  e catro capóns  e un cabrito . Cada semana  digan unha misa.1575  anos )

 **************************************************************************************

                                   PARROQUIA DE SAN MIGUEL DE BIVILLE

                                                                                    Francisco Vázquez Saco

É anexo de San Salvador da Pinza, no Concello de Sárria,

Existe no arquivo capitular de Lugo  un pergameno, o segundo do tomo décimo, que un tal Melendo dá  como copia dun documento  de Afoso III. Nel confirma o Rei Magno  todas as facendas da Igrexa de Lugo , á que fai restituir  o que lle enaxenaran,  fixa novamente as estremas  o couto lucense  e doa alfaias  para o servizo desta igrexa . O testamento remata coa seguinte data : "  Facta testementi et  Ecclesiae dote II  Kalendarum Julii , Era D.CCCªXXXªVª .Era 935. Que corresponde ao ano 897.  ( Feito o testaamento e a  dote da  Igrexa  no día segundo das Quendas de Xullo, na Era nonacentésima  trixésimo quinta ). Entre as doazóns ali confirmadas  á Igrexa de Lugo ,  lese esta : "  In Paramo ecclesiam sancte Michaelis de Vivilli cum ipsa villa et familia , et ecclesiam sancte Marie  de Belanti (  No Pàramo, a igrexa de San Miguel de Biville  con esa vila e servos delas, e a igrexa de SAnta María de Levante ).

De ter existido o documento de  Afonso III , tal e como pretende o documento de  Melendo  , a parroquia de Biville  remontaría a súa existenza ao século IX ; mais a copia de Melendo é do primeiro cuarto do século XII  e o orixinal  do Rei Magno  é moi problemático ; a crítica moderna rexéitao  unánimemente , cando menos na  extensión  que lle dá a pretendida copia. Non é  porén  improbable  que o terceiro dos Afonsos  suscribise algún diploma  de doazón á Igrexa de Lugo . ao que posteriormente lle enadiran , para xustificar títulos de propiedade, igrexas e herdades  que non figuraban no documento primitivo.

De todos xeitos a existenza de Viville  consta en documentos  anteriores á copia de Melendo.

No legaxo  333, folio 147, do Arquivo Histórico Nacinal , hai unha doazón  feita por Ermesinda Rodríguez   á  Igrexa  de Lugo, da cuarta parte de Biville  , e que leva a data de 10 de Abril de 1118,

Trascribimos  a continuación  a copia do documento que fixo Don Buenaventura Cañizares e forma parte  da meritísima Colección Diplomática  que doou  ao Arquuivo da nosa Catedral :

" In nomine  Domini  nostri  Jesu  Christi regnantis  in secula seculorum amen.  Ego Ermesinda  Ruderice  facio  ob honorem  sancte marie virginis  cuius  reliquia  in Lucensi veneratur urbe  testamentum pro remedio anime mee de hereditate mea   quam habeo de succesione parentum meorum, et est  hereditas ipsa  in finibus gallicie  in diocese eiusdem  Lucensis urbis  determinato loco uiuilli.III am  porcionemuidelecit supredicti hereditatis  quem me conbcedet inter heredes meos per terminos suos  et loca antiqua do ipsam  hereditatem  ad supra dictum  locum  sancta maria lucensis sedis cum omnibus  quae ad illam  pertinent  non solum cum hic  quae nunc habet, verum  etiam   cum eis  quae iusta habere debet, eo   minimun  tenore  do hereditatem  hanc  quotenus  teneam eam in vita mea  de iure ipsius  sedis usufructuarion  et ad obitum meum  recipiant illam  ad partem  supradicti  loci posesores  lucenses  et habeant  euo  perhenni, Si vero quod non erit quisquis  contra hunc  meu fatum  venerit ex his que in hoc testamento a me facto continentur  tripliter componat et scriptum  inconuulsa stabilitate valeat  in perpetuum, Ego Ermesenda hoc testamentum quod fieri  iussi  manu propia  libenter  confirmo. Factum est  in Era  I Cª Iª  VIª     IIIIº  Idus aprilis"

 (  No nome do noso Señor Xesús  Cristo  reinante por séculos de séculosm  Amén, Eu Ermesinda Rodriguez  fago , na honra  de Santa Marí Virxe cuxas reliquias veneradas son   na urbe Lucense, testamento , para remedio da miña ánima,  dunha herdade miña que a eu teño  de sucesión dos meus pais, e esta esta herdade nos confíns de Galicia,  na diocese da cicade Lucense, no chamado lugar de Viville. A cuarta parte ,  é a saber, da antedita herdade  que me correspondeu  entre os herdeiros . Estes polos antigos termos  e lugares antigos , dou  esta herdade  ao enriba dito lugar de Santa María da sé lucense con tods bens  que a ela lle  pertencentes , non só  cos que agora ten,  en verdade tamén  cos que xustamente  debe ter, isto até o mínimo teor  dou desta herdade ,  e a eu teña de contino  baixo o dereito da dita sé como usufructuario  e á miña morte  recíbana  os posuedores do antedito lugar  os posuidores lucenses  e a teña por tempo perenne, Se en verdade, o que non sexa feito,  calquera contra  este meu feito viñese e con calquera calumnia fose  contra isto  que neste testamento  por min feito está contido, págueo triplado  e a escritura  inconvulsa e  con estabilidade valla perpetuamente, Eu Ermesinda  este testamento  que fose feitom quixen libremente coa miña man asínoo. Feito foi na Era  Milésima Centesimao Primeira  Sesta  no cuarto día dos Idus de abril" 

´Dous anos  máis tarde, en 1120 , o Bispo de Lugo  D, Pedro III , fai  unha  distribución  de todos os bens da Catedral  entre a Mesa Episcopal e  a Mesa Capitular  ; confirma as  divisións que fixeran  os seus antecesores  D, Amor e D, Pedro II , e enade  un copioso  lista de vilas, posesións, que dá perpetuamente aos Coengos  , Nesta relación  figura a seguinte cláusula :

" In Paramo medietatem   de Vivile , cum Ecclesia et  hereditatibus  et familiis "  ( No Pàramo a metade de Biville cos servos".

O orixinal deste documento está perdido,  Hai unha copia no Tombo Vello, folio 4º , número 104 , de onde o trascribiu  Risco.

Aparece noemado Biville tamén  nun inventario sen data , que obra   no folio 51 volto  do Tombo, A sñua redacción haberá que colocala  nos tempos de Afonso VII, O Emperador , ou cando máis   nos do seu inmediato sucesor.

Nunha relación das posesiòns  da Igrexa de Lugo,  entre os que inclúe a cuarta parte  de  " Vivigli"  que   a doara Ermesinda Rodríguez  ; a vila da Pinza , doada por Suario Pelaiz ; a herdade de Lavandeira , pertencentes á parroquia de Biville ; e a igrexa de  "San Miguel de  Vivile ,   cum suo cauto quod fundavit " Dona  Vivilli", Dato curioso este último , que nos ensina ser    Biville nome de muller , pois así se chamaba a fundadora do couto ,  da que tomaría   a súa denominaciòn a parroquia,

Finalmente, Piñeiro trascribe nas súas memorias   un documento polo que  Vivián   Pérez de Sárria  e a sñua muller María Martínez , doan a San Miguel de Biville   a metade dunha casa que posuían  naquela vila . A doazón leva a seguinte data  :  Era MCCCLXVII  et quot  quinte Kalendas  Martii.  Ë decir , o 25 de febreiro  de 1229.

A IGREXA actual  de Biville   conserva moi pouco   da fábrica románica primitiva .Queda só  unha porta lateral , con arco de medio punto,  apoiado sobre xambaxe liso ,  sen columnas  e cinguido ao exterior  por un semicirco de billetes . O tímpano , completamente liso ,  descansa en repisas  adornadas con cabezas  de animais toscamente labradas . O aparello   xeral dos muros  constitúenos fieiras  horizontais de   pedra de sillaría.

*********************************************************************************** 

                                       IGREXA PARROQUIAL DE SANTA MARÍA DE CORVELLE

                                                                                                     Francisco Vázquez Saco. 

 

 

a 

**************************************************************************************