SÁRRIA: IGREXAS ROMÁNICAS ( FRANCISCO VÁZQUEZ SACO ), ( 747)

 

                                            SÁRRIA : IGREXAS ROMÁNICAS   ( 747 )

                                                                                          FRANCISCO VÁZQUEZ SACO

********************************************************************************** 

                                          IGREXA  PARROQUIAL DE SANTIAGO DE BARBADELO

                                                                                                             Francisco Vázquez Saco

Aparte dalgún recordo toponímico  , esta igrexa é a  única  reliquia do  mosteiro de Barbadelo , que , cos de Santa María Madalena , San Paulo e Santo Estevo de Calvor , San Paio de Piñeira , Santa María de Corvelle    e San Mateu de Vilapedre , alzábase  na comarca de Sárria   na época medieval.Dos de Barbadelo e Corvelle   quedan as igrexas románkicas  , dos  demáis  restan só escasísimas   referenzas  nos fondos dos nosos arquivos.

Nada sabemos da fundación de   Barbadelo ; e  os datos que sobor do mesmo  conservan  cronistas e historiadores   son  moi esxasos , e a veces contraditorios.

Menciona  o monasterio  o  P. Yepes , e dí que foi anexionado a Samos  na era 912, ano  874.

Argaiz enade  algunhas noticias ; mais   son esas vacilacións  as que nos dan a impresión  de que pisaba terreo  completamemte descoñecido.

Fálanos primeiramente  dos mosteiros de San Martiño e de Santiago de Barbadelo, e coloca a súa unión a Samos no ano 872.

Posteriorment  escribe:  Era tamén  moi grande cousa no lugar de Pinaria ( Piñeira ), perto do río Barbadelo, outro mosteiro  dúplice   de monxes e monxas ; e do ano  951 áchase  unha doazón  de Baltario , cuxo era o  mosteiro a Nosa Señota. da facenda tida que el tiña... Non sei se  é este o mesmo convento  de Barbadelo  de quen tratei en tempos pasados". ( 1 )

E aínda enade noutro lugar  : " Sen este  áchase outro  adicado a San  Xoán  e San Miguel no meso termo de Barbadelo , aína que eu  entendo que é o mesmo .porque era de monxes e monxas "  ( 2 )

     Neste mesta  e confusa multipkiucaciuón  de mosteiros  en Barbadelo , non é doado  co fío da verdade histórica-

¿ Trátase  dun só mosteiro dúplice , que foi , na sucesión  dos tempos mudando de Padróns ?-

Esa  parece a  opinión vacilante de Argaiz.

Neste caso, temos que advertir  que, desparecida  toda  pegada dos titulares posteriroes , só queda recordode  Santiago e San  Martiuño.  ( 3 )

O Apóstolo Santiago  é aínda hoxe  o titular da igrexa  parroquial, e sen dñubida sinala  o lugar do antiugo mosteiro  de Santiado de Barbadelo ( Casa Domni Adilani, Loci Sancto  Iacobi, Casa Barbatelli,  Sancti Iacobi Barbatelli, cuxas foron as sucesivas de denominacións  do cenobio) , o actual lugar de Mosteiro, formado polas casas  que se agrupan  darredor da igrexa.

Outro lugar da parroquia leva o nome de San Martiño e non cremos aventurado  afirmarmos  que nel  estivo emprazao  o mosteiro de San MRTIÑO.

A finais do século XII  perduran os mesmos titulares , aínda que as igrexas  respectivas  non aparecen  xa con carácter mosteiral.

Na Concordia de 1195 entre o Bispo de Lugo e o Mosteiro de Samos , tantas veces cita, confírmase a  xurisdición  dos Abades samonenses  nas igrexas de San Martiño de Barbadelo e  Santiago de Barbadelo.

A partires desta dat  non achamos   xa nos fondos  do Arquivo Capitular  mención ningunha de  San  Martiño , de cuxa igrexa non queda a pegada máis leve ( 4 ),

Pouco máis resta  do antigo Santiago de Barbadelo  . mais consérvase a igrexa  , que foi Priorado de Samos   até a ominosa  época da exclaustración.

Na  era 1244, correspondente ao ano  1206, Paio, Abade de Samos, agradecido ao Bispo  D. Rodrigo de Lugo,e ao seu Cabido Capitular , dóalles  unha posesión en Biville, e o eremitorio  de Santo Adrao, coas súas  propiedades ( * na actualidade capela de San Marco ).

A doazón faise  " in compensationem  ecclesiae  sancti iacobi de Baruadelo, que nobis  remittunt  idem episcopus  et Capitulum  in perpetuum"   (  en compensación da igrexa de Santiago de Barbadelo que a nós nos entregan  o bispo e o Cabido a perpetuidade ).

Como esta escritura está  fenita  no favor do mesmo Perlado que asinara a Concordia de once anos antes, e aquí  aparece  D. Rodrigo doando á Abadía  samonense  a igrexa de Santiago de   Barbadelo , en cuxa compensación   outorgan os  monxes o documento  de 1206 , presuminos que o convenio   de 1195  non tivo efecto , cano menos polo que se refire á igrexa   mecionada, ou esta volveu á xurisdición do Bispo no breve espazo  que separa os dous diplomas.

É de  sinalar  tamén que o Perlado lucense  non se desptrende totalmenet  dos seus dereitos sobre Barbadelo , xa que na escritura   de 1206 reserva   o de visita, que pode facer cando lle praza , aída que " propiis expensas "  ( coas propias expensas ).

Isto é  todo o que  no periodo  medieval conserva o Arquivo Capitular encol de Barbadelo.

Dado o seu contacto con Samos , habería que revisar os riquísimos fondos   da célebre Abadía   que garda o Arquivo Histórico Nacional, que de seguro aumentarán  as novas trascritas.

Sen dúbida revisounos   xa López Peláez  para a súa obra " El Monasterio de Samos"; mais como sistemñáticamen se abstén   de citar as fontes , a súa obra apenas  é aproveitable   e está  á marxe   do minimun de esixenzas  da crítica máis  elemental.,

                                           ........................................................................... 

A igrexa actual , que Amor Meilán califica  de merecedora de ser sinalada á admiración do arquólogo  , só conseva parte  parte da fábrica románica  da que desapreceu a ábsida , e o muro sur da nave  foi  amplamente  reformado.

Situada no Camiño Francés , foi estudada por Miss Georgiana  Goddard  King  en el American Journal of Archeology,  vol XX , año 1916, número 4.

Figura  tamén entre as publicadas  por D. Angel del Castillo no seu non menos interesante  traballo " La Arquitectura en Galicia".

FRONTIS.-  A porta principal  ábrese con arco  de medio punto formado por  dúas arquivoltas  de codelo , perefiadas  por unb semicioc alxedrexao , que descansan noutros tantos  pares de columnas  mediante imposta  de billetes, de basas comúns , plintos con garras , fustes monoliticos e capiteis historiados : o primeiro  da esquerda  ostenta  dúas aves afrontadas , e o segundio, dous cadrúpedos  en actitude de acometer  a un home  que ocupa o ángulo  exterior  do capitel.

 O primeiro  da dereita órnase  con catro figuras  humanas; unha delas , a primeira, está sentada , como lendo unha taboela que,de  pé ,  lle presenta a segunda . As restantes  seguen a  esta , sen intervir  con actitude  especial  na escea.

O segundo ocúpano  ocúpano   dous leóns afrontados e unha cabneza humana  que asoma por tras do lombo dun deles.

O TÍMPANO  ofrece  varias  particularidades  de interese , a pedra  que fai de lintel é pentagonal  e tanto  esta como as demias  que ocupan o vao  do arco  foron coidadosamente  labradas  polas dúas casara.

O lintel , ao exterior ,  adórnase con rosetas  insctitas en grosos  circos  que se cortan  e aumentan de tamaño   a medida que se achegan ao centro , por se acomodaren ás liñas  do petágono. A arista ostenta  decoración de  rombod  que segue no codelo das xambas-

Na parte  superior do tímpano , e riba  unha especie  de "vesicula  piscis ",   destaca  o relevo dunha figura  humana  cos brazos extendidos en actitude orante , que  ben poidera representar ao Salvador.A ambos os lados , senllas   rosetas plurifolias .

A decoración  da cara interior   está formada por rosetas de variadas formas  no fragmento pentagonal,, riba do cal  abre os seus brazos unha cruz , e aos seus lados  rosetas  de núcleo circular inscritas   tamén  en circos.

As mochetas   nas que  se apoia o tímpano   decoración de piñas. 

A PORTA PRINCIPAL   ábrese  nun corpo máis sainte  que o resto dofrontis  e que remata  nunha repisa a xeito de tornachvias, lisa  na parte central  e alxedrezado  nos estremos, onde teñen  senllos canzorros  adornados   con cabezas de animais, á altura dunha fita  de billetes  que se adentra  nos fragmentos  terminais do frontis.

MURO NORTE.-  Nel ábrese a porta lateral  con arco semicircular  dunha única arquivolta con moldura exterior  de dentes de serra  e fino trenzado. Álzase riba dun par de columnas  acodeladas , de basas comúns, plintos con garras  e fustes monolíticos. O capitel  da esquerda adórnase  con dous cadrúpedos  afrontados , e o da dereita con  catro animais  fantásticos  que entrelazan, dous a dous ,  os seus corpos alongados  e ostentan  cabezas de cabalo. Os do centro unen as súas cabezas  en actitude de beber  nunha especie de cálice  que ocupa o ángulo exterior  do capitel.

Riba das colunnas  exténdense impostas  finamente labradas ,con rosetas a dereita, e con decoración de cunchas  a esquerda.

O  tímpano é liso e apoiase direitamente nas xambas perfiadas  por baquetiñas.

Rachan  tamén o muro norte  duas fiestras  de medio punto  dunha  arquivolta garnida  cun semicirco de billetes , nunha fiestra , e con decoración de bastonciños en sentido radial, na outra,

Aoianse  en coiumnas  , unha por lado, de  basas comúns e fueste monoliticos.

Cadansúa fiestra ten  un capitel vexetal. follas que volven en volutas , e outro historiado. Un destes adórnase con dúas aves enfrontadas  ;  e o outro non é doado de apreciar , debido á distancia e o encalado da pedra. 

No interior  ostentan   as fiestras distribución semellante

A máis achegada ao presbiterio ten  arco de medio punto  con garnición exterior de billetes e columnas de basa común e fustes  monolíticos que sosteñen imposta decorada  con alxedrezado e dentes de serra, Un dos capiteis e de  follas en dúas ordes , e o outro decórase con   cadrúpedos.

 A outra distínguese  pola moldura que perfía  a arquivolta, adornada con bastonciños  en disposición radial. Os  capiteis adórnanse  con follas   e dúas ordes e rosetas. A imposta da esquerda é alxedrezada e a da dereita leva  un relevo de  bastóns   que se unen en zig-zag.

TORRE.- Álzase no interior  riba de dous robustos arcos  e os muros do ángulo  noroeste   da nave..

Os  arcos,  polo acusado cerre   dos sálmares , achéganse  á ferradura  e  están apoiadas en grosas columnas.

As de xunto da porta principal  teñen un capitel adornado  con follas anchas e carnosas : e o outro   vigorosamente   esculpido   con dous animais con garras , rabo de león  e cabeza de cabalo . Riba dos  lombos levan  xaeces sinxelos.

Os capiteis  do outro arco son vexetais  e ostentan follas grosas. 

Tres  das catro columnas teñen  no fuste anelado cunha fita alxedrezada  e de trenzado funicular.

As impostas presentan   decoración de bastonciños. 

MURO SUR.-   Temos notado   xa que está completamente reformado. En fronte da porta lateral  practicada no outro muro da nave , abriuse outra neste  , que hoxe está tapiada ; máis aínda   conserva no interior  o semirco de billetes  que debeu perfiar o arco hoxe desaparecido.

Achámonos  , pois, diante  os restos dunha igrexa  do máis subido interese , pola prifusión de elementos decorativos , que sobrepasa canto temos visto   nos exemplares que nos  quedan do tipo rural , e a coidada labra  de moitos deles.

Distribuidas   no interior do frontis , empotráronse no muro   algunhas pedras labradas , procedentes sen dúbida  , da parte  destruida   da fábrica  románica. 

****************************************T******************************************  

                                                         NOTAS

                                                                                                   Xaime Félix López Arias

( 1 )  Na actual parroquia de San Miguel de Piñeira houbo os mosteiros de San Miguel  , San Paio e  San Xoán do Couso, que caeron baixo a influenza do mosteiro de Santiago de Barbadelo .

( 2  )  San Xoán de "domne Ermegore "  rematou sendo  unha ermida  , da que só se conserva a edificación, xa que as imaxes que alí había foron roubadas.

 ( 3 ) No territorio de Barbadelo . no val deste nome formado polo río Barbadelo ( que baixando dende Santa Icía  na terra de  Froián  leva as súas augas  ao río Sárria )  e  en espazos  perviven na actualidade as referenzas aos titulares de mosteiros, mosteirolos e Casas Maiores  que acabarían dependendo do Mosteiro  de "Sancti Iacobi Barbatelli": a ) Na igrexa mosteiral de Santiago de Barbadelo. b ).-  Na aldea  e  ermida de San Martiño, na parroquia de Barbadelo,. c )  Na aldea de Rosende, da parroquia de  Ortoá, estivo o mosteiro  de San Salvador  ou San Salvador de  Nespereira , d )  A igreza parroquial de Santa María de Ortoá recorda un mosteiro desaparecido. e )  No lugar de  Taíde ( Barbadelo ) houbo un mosteirolo adicado a San Pedro , que deixou memoria na capela de San Pedro  ali existente. f ) En San Pedro de Barán ( Paradela ) a igrexa  parroquial mantén a advocación do desparecido mosteiro que ali estivo establecido.  g ).- En San Salvador da Pinza houbo tamén un mosteirolo do nome de San Salvador, h ).- No Monte do Páramo, no Castro de Santo Adrao  ( Biville ) houbo un mosteirolo  que acabaría  perden do o nome do seu padrón e do que garda memoria a ermida.capela de San Marco.  i )  No lugar da Ermida, parroquia de Santiago de Nespereira, a capela  da Virxe dos Remedios   ( Nosa Señora dos Aveledos ) , é pervivenza dun mosteirolo medieval. l ) No lugar do Couso ( Piñeira ) a Capela de San Xoán garda memoria do mosteirolo do mesmo nome. m ) A igrexa  parroquial  de San Miguel de  Piñeira sinala o emprazamento  do desaparecido mosteiro medieval. n ) No lugar de San Paio  ( Piñeira ) a capela desa advocación trae a memoria do mosteiro do mesmo nome,  o ) Na parroquia de San Pedro de Froián, no lugar da Ermida ( desaparecido ) estivo o Mosteiro de San Xacobe de Mortolais, sucedido pola ermida de Santiago, tamén desapafrecido,  p )  No lugar de San Paio, na parroquia de San Salvador de Cesar , estivo o Mosteiro de San Paio, cuxo topónimo deu nome á aldea.     Todos eses mosteiros e  mosteirolos   xurdidos darredor  dos de San Xacobe e San Martiño de  Barbadelo  acabaron caendo baixo da  dominación do Mosteiro de San Xulián de Samos.

( 4 )  Este dato  é incerto. Perto do lugar de San Martiño  hai fincas que levan o noime de Ermida, e nun deles  consárvanse as paredes  da que foi capela de San Martiño, sen tellado  e co lintel da porta   e a base do altar, de pedra, caídas.

                                        .........................................................  

A recuperación do TOMBO DE SAMOS,  que se tiña por desaparecido dende a Exclaustración ,  e o estudo  do mesmo  polo profesor Manuel Lucas Álvarez, permitiu  o  coñecemento  dos  documentos  referidos aos Mosteiros de Barbadelo e as outras institucións  cenobiticas   da contorna .

Ese material documental, traducido ao galego dende o texto latino, foi  obxecto de estudo na AULA DE  HISTORIA COMARCAL, impartidas por min , no CENTRO DE  EDUCACIÓN PERMANTE DE ADULTOS ( na Rúa Pedro Saco n1 4 .Sárria ) e no IES GREGORIO FERNANDEZ ( Rúa Castelao ).

En sucesivos  números do BOLETÍN  DO SEMINARIO DE ESTUDOS  SARRIAOS "FRANCISCO VÁZQUEZ  SACO  " documentos referidos a Barbadelo versionados en galego  .

N´ª  21 so Boletín do Seminario de Estudos Sarriaos ( Setembro de 2016 )  recóllense  traballos referidos a Aantiago de Barbadelo, entre eles os documentos  obrantes no Tombo de Samos., Figuran tamén nese nñumero a versión en galego do traballo de Miss Goddar King ( realizada po Alba María López López ) e un traballo  da arqueóloga Carolina Casal Chico , que é un profundo estudo  do pórtico barbadelens. : " As portas do Paraíso: Cluny,a  espiritualidade  e os espazos occidentasi das igrexas de Santiago de Barbadelo e  San Vicenzo de Pombeiro".

Finalmente no ano 2025   foi publicado o  TOMBO DE SAMOS ( Editorial Canela. A Coruña )  co versionado en galego dos documentos    referdios a San Xulián de Samos a aos numeroso mosteiros e mosteirlos  que del acabaron dependendo, entre eles os radicantes no val do río Barbadelo 

 

 

**************************************************************************************

                    IGREXA PARROQUIAL DE SANTA MARÍA DE BELANTE

                                                                                                                         Francisco Vázquez Saco 

 É anexo de San Salvador da Pinza , e figura tamén no problemàtico  diploma de Afonso III.

Máis aínda ;  se a crítica   non opuxese graves reparos  aos testamentos de Odoario , o primeiro, que leva a data  de 15 de maio  do ano 747, demostrarúa  a existenza  de Belante na primeira metaden do século VIII  . Deste documenti é  a seguinte clásula "  In Paramo eclesia sancta maria de belanti cum adiunctionibus  eius  stipata de familia mee " ( No Páramo  a igrexa de Santa María de Belante adqurida da miña familia ).

De tódolos xeitos , a súa existenza no século XII consta  documenntalmente; pois Santa María de Belante foi unha das igrexas , cuxa  posesión e froitos  barallaron  a Catedral de Lugo e o Mosteiro de Samos,  no ruidoso e longuísimo pleito  quebrematou  coa escritura de concordia  que o 28 de xaneiro  do ano 1195  asinaron en Lugon o bispo D. Rodrigo cos seus capitulares , e o Abade de Samos, D. Paio  cos cincuenta monxes que compoñían a Comunidade, 

A planta da igrexa  é a vulgar no tipo rural  da comarca: unha soa nave  e ábsida rectangulares,   cobertas de madeira.

A porta principal consta  dun arco  dobrado semicircular , cinguido ao exterior  por unha arquivolta, garnido  interior e exteriromente  por senllos semicircos de billetes. 

A  arquivolta e o o o arco de acarón  descansasn riba de dous pares  de columnas, tres de cuxos capiteis  son de volutas , e o cuarto zoomórfico , de aves afrontadas . Os fustes das dúas interiores , monoliticos,  e a basa dunha delas , son de mármore , procedentes cecais  das canteiras de O Incio , pois é evidente a súa semellanza  cos do portico da igrexa do Hospital.

O arco máis interior  apoiase riba de xambaxe  liso, mediante   cimacio sinxelo,  que continúa por baixo   dos arcos restantes  e acolle   un tímpano  exento de ornamentación , apoiado pola súa volta   en ménsulas lisas .

No muro  do Evanxeo   ábrese outra portada  que presenta interese por  algúns  detalles  que a separan  do común na rexión.

Un arco de medio punto , apoiado diretitamente  riba de xambaxe liso , acolle o tímpano, no que se grabou inha cruz   de brazos iguais, inscrita nun circo , do que saen , como remate dos catro brazos da cruz , outras tantas espirais . O tímpano apoiase nas  xambas por medio de ménsulas , na que ,  ás cabezas de animais  , ornamentación ordinaria nas  repisas do románico galego, sustitúenas  dúas cabezas humanas , de pequenas proporcións e labra moi fina, 

Riba do arco  interior ábtrese outro , de única arquivolta ,  garnida  por un semicirco de billetes ,  e que descansa nun par de columnas , un de cuxos capiteis é zoomórfico .

Nos muros laterais  de fieiras  de boa pedra de sillaría , ábrense senllas   fiestriñas   abocinadas.

************************************************************************************* 

                                          IGREXA PARROQUIALDE SAN VICENZO DE BETOTE

                                                                                                                        Francisco Vázquez Saco 

Álzase riba dun pintoresco castro ,  a dous quilómetros da vila de Sárria. 

Dunha vila de Betote hai  memoria nun inventario  dos bens da Igrexa de Lugo  que se conserva no Tombo Vello  da nosa Catedral, ao folio 51 volto.

Ao  interesante documento  que non ten data, precédeo o título  que traducimos a continuación .

Inventario dos bens da Igrexa Lucense :  Este é o segundo índice  de todas as posesións  ofrecidasá Benaventurada  Virxe María por moitos varóns  insignes pola súa piedade ;  enádense as adquiridas polos ministros   da dita igrexa, principalmente nos tempos do  Bispo D. Pedro  e o Emperador D, Afonso. Constando ser este   Afonso VII  polo título que se lle da de Emperador ( Imperante ) , que a partires  do ano 1127  reinaba con pleno dominio e liberdade , hai que deducir que  o instrumento pertence   a estes anos.

Na abondosa  relación das posesións  da Catedral   figuran varias  do territorio  de Sárria , e entre eles rexistra o inventario   " Villam  de  Betoti " , Vila de Betote.

Pertencían tamén  a Lugo a vila de  Vigo , íntegra, e o caritel ;  cuarta parte  da igrexa e a vila de Castelo dos Infantes ; o lugar de Lezoce ; tres cuartas partes  de  Sáa de Louseiro;  o lugar de Vilagudín, na parroquia de Nespereira; a igrexa de San Miguel de Biville, co seu couto; a vila da Pinza; a herdade de Lavandeira , Maná, Santo André de Paradela e Tremeado.

Aparecen  aínda máis  algúns lugares que non gardan relación  coa actual toponimia  da comarca sarriá , e   cuxa identificación , polo tanto, é punto menos que imposible.

A IGREXA DE BETOTE  é un humilde exemplar  do románico  rural  máis sinxelo e foi publicado  polo esclarecido arqueólogo  D. Angel del Castillo.

Consta de  nave e ábsida rectangulares, esta de proporcións máis  reducidas  que aquela, segundo a traza común.

Da planta  primitiva só chegaton até nós a ábsida e o muro norte  da navem oculto  hoxe por unha capela posterior  que ten acceso ao templo por un amplo srco aberto na parede primitiva,

Desapareceron totalmenmte o  arco toral, o frontis  e o alzado sur da nave.

A ábsida está coberta de madeira  e está constuida con boa pedra de sillaría, disposta en fieiras horizontais.

No seu muro exterior  abre unha fiestra  con arco de medio punto , dunha soa arquivolta  de baquetón , perfilada  no trasdous  por un semicirco  de dentes de serra, o o conxunto todo cinguido ao exterior por unha  moldura de billetes.

O arco está apoiado nun par de columnas, unha por cada lado, de curtos fustes monoliticosb, bases tóricas, plintos con garras e capiteis vexetais moi estragados, con decoración de follas  en volutas, 

O beirado ou tellaroz  corre riba dunha serie de canzorros  adornados con  cabezas humanas e diversos relevos xeométricos,

O muro norte da nave, construido de mampostaría, agás nas partes nobles, conseva od canzorros ,  tallados con rolos  e variados relevos  de tipo liñal sinxelo.

A  este muro  adosáronlle , na segunda metade do século XVI,  a capela da Virxe , que o oculta ao exterior. 

Unha  curiosa inscrición perpetúa a memoria  do fundador desta capela.

           ESTA CAPILLA DE NVUESTRA / SEÑORA FUNDO ALONSO /  DÍAZ C ( A )NPO DOTOLE DOS /  FANEGAS DE PAN DE REN/ TA  I    QVUATRO CAPONES  I V / N  C(A)BRITO  CADA SEMANA /  DIGAN UNA MISA  1575 AºS ( Esta capela da Nosa Señora fundou Alonso Díaz Canpo  Dotoulle dúas fanegas  de renda  e catro capóns  e un cabrito . Cada semana  digan unha misa.1575  anos )

 **************************************************************************************

                                   PARROQUIA DE SAN MIGUEL DE BIVILLE

                                                                                    Francisco Vázquez Saco

É anexo de San Salvador da Pinza, no Concello de Sárria,

Existe no arquivo capitular de Lugo  un pergameno, o segundo do tomo décimo, que un tal Melendo dá  como copia dun documento  de Afoso III. Nel confirma o Rei Magno  todas as facendas da Igrexa de Lugo , á que fai restituir  o que lle enaxenaran,  fixa novamente as estremas  o couto lucense  e doa alfaias  para o servizo desta igrexa . O testamento remata coa seguinte data : "  Facta testementi et  Ecclesiae dote II  Kalendarum Julii , Era D.CCCªXXXªVª .Era 935. Que corresponde ao ano 897.  ( Feito o testaamento e a  dote da  Igrexa  no día segundo das Quendas de Xullo, na Era nonacentésima  trixésimo quinta ). Entre as doazóns ali confirmadas  á Igrexa de Lugo ,  lese esta : "  In Paramo ecclesiam sancte Michaelis de Vivilli cum ipsa villa et familia , et ecclesiam sancte Marie  de Belanti (  No Pàramo, a igrexa de San Miguel de Biville  con esa vila e servos delas, e a igrexa de SAnta María de Levante ).

De ter existido o documento de  Afonso III , tal e como pretende o documento de  Melendo  , a parroquia de Biville  remontaría a súa existenza ao século IX ; mais a copia de Melendo é do primeiro cuarto do século XII  e o orixinal  do Rei Magno  é moi problemático ; a crítica moderna rexéitao  unánimemente , cando menos na  extensión  que lle dá a pretendida copia. Non é  porén  improbable  que o terceiro dos Afonsos  suscribise algún diploma  de doazón á Igrexa de Lugo . ao que posteriormente lle enadiran , para xustificar títulos de propiedade, igrexas e herdades  que non figuraban no documento primitivo.

De todos xeitos a existenza de Viville  consta en documentos  anteriores á copia de Melendo.

No legaxo  333, folio 147, do Arquivo Histórico Nacinal , hai unha doazón  feita por Ermesinda Rodríguez   á  Igrexa  de Lugo, da cuarta parte de Biville  , e que leva a data de 10 de Abril de 1118,

Trascribimos  a continuación  a copia do documento que fixo Don Buenaventura Cañizares e forma parte  da meritísima Colección Diplomática  que doou  ao Arquuivo da nosa Catedral :

" In nomine  Domini  nostri  Jesu  Christi regnantis  in secula seculorum amen.  Ego Ermesinda  Ruderice  facio  ob honorem  sancte marie virginis  cuius  reliquia  in Lucensi veneratur urbe  testamentum pro remedio anime mee de hereditate mea   quam habeo de succesione parentum meorum, et est  hereditas ipsa  in finibus gallicie  in diocese eiusdem  Lucensis urbis  determinato loco uiuilli.III am  porcionemuidelecit supredicti hereditatis  quem me conbcedet inter heredes meos per terminos suos  et loca antiqua do ipsam  hereditatem  ad supra dictum  locum  sancta maria lucensis sedis cum omnibus  quae ad illam  pertinent  non solum cum hic  quae nunc habet, verum  etiam   cum eis  quae iusta habere debet, eo   minimun  tenore  do hereditatem  hanc  quotenus  teneam eam in vita mea  de iure ipsius  sedis usufructuarion  et ad obitum meum  recipiant illam  ad partem  supradicti  loci posesores  lucenses  et habeant  euo  perhenni, Si vero quod non erit quisquis  contra hunc  meu fatum  venerit ex his que in hoc testamento a me facto continentur  tripliter componat et scriptum  inconuulsa stabilitate valeat  in perpetuum, Ego Ermesenda hoc testamentum quod fieri  iussi  manu propia  libenter  confirmo. Factum est  in Era  I Cª Iª  VIª     IIIIº  Idus aprilis"

 (  No nome do noso Señor Xesús  Cristo  reinante por séculos de séculosm  Amén, Eu Ermesinda Rodriguez  fago , na honra  de Santa Marí Virxe cuxas reliquias veneradas son   na urbe Lucense, testamento , para remedio da miña ánima,  dunha herdade miña que a eu teño  de sucesión dos meus pais, e esta esta herdade nos confíns de Galicia,  na diocese da cicade Lucense, no chamado lugar de Viville. A cuarta parte ,  é a saber, da antedita herdade  que me correspondeu  entre os herdeiros . Estes polos antigos termos  e lugares antigos , dou  esta herdade  ao enriba dito lugar de Santa María da sé lucense con tods bens  que a ela lle  pertencentes , non só  cos que agora ten,  en verdade tamén  cos que xustamente  debe ter, isto até o mínimo teor  dou desta herdade ,  e a eu teña de contino  baixo o dereito da dita sé como usufructuario  e á miña morte  recíbana  os posuedores do antedito lugar  os posuidores lucenses  e a teña por tempo perenne, Se en verdade, o que non sexa feito,  calquera contra  este meu feito viñese e con calquera calumnia fose  contra isto  que neste testamento  por min feito está contido, págueo triplado  e a escritura  inconvulsa e  con estabilidade valla perpetuamente, Eu Ermesinda  este testamento  que fose feitom quixen libremente coa miña man asínoo. Feito foi na Era  Milésima Centesimao Primeira  Sesta  no cuarto día dos Idus de abril" 

´Dous anos  máis tarde, en 1120 , o Bispo de Lugo  D, Pedro III , fai  unha  distribución  de todos os bens da Catedral  entre a Mesa Episcopal e  a Mesa Capitular  ; confirma as  divisións que fixeran  os seus antecesores  D, Amor e D, Pedro II , e enade  un copioso  lista de vilas, posesións, que dá perpetuamente aos Coengos  , Nesta relación  figura a seguinte cláusula :

" In Paramo medietatem   de Vivile , cum Ecclesia et  hereditatibus  et familiis "  ( No Pàramo a metade de Biville cos servos".

O orixinal deste documento está perdido,  Hai unha copia no Tombo Vello, folio 4º , número 104 , de onde o trascribiu  Risco.

Aparece noemado Biville tamén  nun inventario sen data , que obra   no folio 51 volto  do Tombo, A sñua redacción haberá que colocala  nos tempos de Afonso VII, O Emperador , ou cando máis   nos do seu inmediato sucesor.

Nunha relación das posesiòns  da Igrexa de Lugo,  entre os que inclúe a cuarta parte  de  " Vivigli"  que   a doara Ermesinda Rodríguez  ; a vila da Pinza , doada por Suario Pelaiz ; a herdade de Lavandeira , pertencentes á parroquia de Biville ; e a igrexa de  "San Miguel de  Vivile ,   cum suo cauto quod fundavit " Dona  Vivilli", Dato curioso este último , que nos ensina ser    Biville nome de muller , pois así se chamaba a fundadora do couto ,  da que tomaría   a súa denominaciòn a parroquia,

Finalmente, Piñeiro trascribe nas súas memorias   un documento polo que  Vivián   Pérez de Sárria  e a sñua muller María Martínez , doan a San Miguel de Biville   a metade dunha casa que posuían  naquela vila . A doazón leva a seguinte data  :  Era MCCCLXVII  et quot  quinte Kalendas  Martii.  Ë decir , o 25 de febreiro  de 1229.

A IGREXA actual  de Biville   conserva moi pouco   da fábrica románica primitiva .Queda só  unha porta lateral , con arco de medio punto,  apoiado sobre xambaxe liso ,  sen columnas  e cinguido ao exterior  por un semicirco de billetes . O tímpano , completamente liso ,  descansa en repisas  adornadas con cabezas  de animais toscamente labradas . O aparello   xeral dos muros  constitúenos fieiras  horizontais de   pedra de sillaría.

*********************************************************************************** 

                                       IGREXA PARROQUIAL DE SANTA MARÍA DE CORVELLE

                                                                                                     Francisco Vázquez Saco

Pertence  ao Concello de Sárria, e conserva íntegra a planta primitiva e a fábrica  románica, agás do frontis, desditada reforma de comezos do século XX, que rompe estrepitosamente  a agradable harmonia  deste interesante monumento.

É dunha nave  rectangular , de amplas proporcións, coberta de madeira a dúas augas,

Á  capela maior , de treito rectangular e cabeceira semicircular , dalle acceso   un arco triunfal algo rebaixado e irregular, que descansa en semicolumnas  con capiteis  de follas de acanto  e volutas.

 O treito rectangular  da ábsida  vai coberto  con bóveda de directriz semicircular, e a cabeceira con bóveda d cascarón,

O semicirco exterior  da ábsid está  dividido en tres segmentos por dúas altas columnas que serven  de contrafortes.No segmento central  ábrese unha fiestriña  con arco de medio punto, de sección rectangular , apoiado nun par de columnas , unha por lado, de basa común , fustes monolíticos  e capiteis  de follas. 

Sostén o beirado ( tellaroz ) a todo o longo dos muros laterais , e os dous treitos da ábside , unha colección  unha colección  de canzorros de relevos xeométrcos    na súa maior parte , e algúns con cabezas de animáis.

Racha  o muro do evanxeo  unha curiosa potta con arco de medio punto de sección rectangular , garnido de billetes , e apoiado na xambaxe lis, mediante  sinxela imposta.

O tímpano  . caso raro no rural da provincia,  afecta  . na súa parte inferior , forma semicircular , interrompida nos arranques  polas cabezas de animais , de labra tosca , que adornan   as mochentas direitamente  apoiadas nas xambas-

A fábrica é de boa pedra de sillaría , disposta, á maneira   común  na comarca, en fieiras  horizontais-

As liñas correctas   e  a sobria  ornamentación  da ábsida , impresionan   agradablemente , e evocan   a elegante sinxeleza .....

*************************************************************************************

                                             IGREXA DE SAN SADURNIÑO DE FERREIROS

************************************************************************************  

                                              PARROQUIA DE SAN MARTIÑO DE REQUEIXO

************************************************************************************* 

                             IGREXA PARROQUIAL DE SAN SALVADOR DE SÁRRIA 

É  unha das  parroquias da vila , adoito citada  nos diplomas medievais  do noso arquivo capitular   e documentada a partires do século XI.

Entre os moitos bens  e igrexas que D, Suario Monniz , fillo do Condi Monnini , doa, coa súa muller Dona Sancha Velaz, á igrexa de Lugo , figuran as seguintes :

" In Sarria , SAnctum  Salvatorem, Castellum  et Saa (  En Sárria, San Salvador, Castelo e Sáa ).

A escritura de doazón foi formalzada o ano 1094.

No século XII  cambia varias veces de  dominio, 

Non se nos alc anza  como pertencendo San Salvador  á igrexa de Lugo , dende o ano 1094 , vinte anos máis tarde, o 1114, doábaa Dona Urraca  ao Bispo de Mondoñedo , D. Nuno  Alfonso, un dos autores da Compostelana.

Na escritura faise constar  que a Raíña dóalle  a igrexa a instancia de Dona Sancha Vélaz, que, co seu esposo, lla deran a Lugo , segundo deixamos consinuado.

Máis tarde,  retorna ao dominio real-Non podemos  concretar o ano ; mais consta  que pertenceu a  D. Fernando II , que lla doou ao famoso Conde de Sárria , D. Rodrigo Álvarez , fundador esclarecido da Orde de Cabaleiros  de Montegaudio.

En efecto,  o terceiro Conde de Sárria,  Grande Mestre xa da Orde por el  fundada, suscribe un emocionado documento  polo que que lle doa  ao Bispo de Lugo  e á igrexa de San Salvador de Sárria , en satisfacción  do sacrilexio que encendido  en furor   diabólico , cometera  na súa mocidade  contra a igrexa de Santa María de Val, en Ventosa,  que, en parte  destruiria  e o resto reducudo a cinsas.

No documento , datado no ano 1171 , fai constar D. Rodrigo  que a  igrexa de San Salvador  fóralle graciosamente doada polo  Rei D. Fernando II.

A partires deste momento os  Bispos de Lugo, poñen especial empeño  en robutecer  o seu dominio riba da igrexa de San Salvador  . O mesmo  D. Fernando II  , nunha carta datada en Toro,  pouco despois do Concilio de Salamanca , no ano vinte e un do seu reinado , protexe con diversos privilexios as posesións  da igrexa lucense , entre as que nomea " in Sarria  siquidem  ecclesiam  Sancti Salvatoris  cum tota hereditatem suam"( Tamén en Sárria a igrexa de San Salvador con toda a súa herdade ).

 O 18 de Xuño de 1179 , expedía o Papa Alexandre  unha Bulda   para confirmar coa súa apostólica autoridade as  posesións e bens  da igrexa de Lugo , tomándoas  baixo  da súa protección, "  nostra protectione suscipimus " . Entre as igrexas   que cita figura  a igrexa de San Salvador de Sárria , " cum omnibus suis pertinentis  " ( con todas as súas pertenzas ).

Non foi a única  confirmacións dos bens  da Catedral lucense, xa que outra  Bulda do Papa Lucio  III, expedida  o 2 de Agosto de 1185, a petición do Bispo de Lugo , D. Rodrigo , renova as confrmacións anteriores  dos Papas Calixto , Inocencia, Adrao e Alexandre,  concedidas durante as  controversias do célebre  pleito   entablado entre  a nosa igrexa e a de  Ourense . Lucio III  toma tamén baixo da súa protección   os bens e posesións   da Catedral lucense , entre os que enumera  a igrexa de San Salvador de Sárria  " cum omni iuri suo" (  con todos  os seus dereitos ).

Finalmente , o Tombo Vello  da Catedral  conserva   a tarscrición dun documento  de D. Afosno IX ( VIII  de  Galicia ) , polo que confirma  co selo da súa autoridade  os bens  da Mitra  lucense  e o seu pleno dominio  na cidade e o seu couto. Entre  as posesións confirmado , cita a igrexa de San Salvador de Sárria  : " in Sarria  ecclesiam Sancti Salvatoris " ( En Sárria  a igrexa de San Salvador" ).

A igrexa  de San Salvador   acusa dous estilos  e dúas épocas.

O frontis é  francamente gótico  e , aínda que  é máis modesto , recorda,  como  xa advirte D. Angel del Castillo, as portadas  de San Marcos  e Santa Mariña , na Macarena de Sevilla.

A  ábsida , pola súa parte,  é de traza  netamente  románica, e  a porta lateral  que racha o muro norde, é de transición  con elementos arcaizantes,

A fábrica  consta  de nave rectangular , coberta de madeira, hoxe oculta  por falsa bóveda de barrotillo ; e da ábside con treito rectangular  e cabeceira  semicircular , con bóveda de canón  e cuarto de esfera , respectivamente.

O tambor da ábsida  ao  exterior, é completamente  corrido , coa única interrupción  de dúas semicolumnas  adosada , de basas moi toscas  e sen capiteis.

A porte norte ábrese  con  arco lixeiramente apuntado , formado por unha arquivolta  de baquetiña , perfiádo ao trasdous e ao intradous  por un par de escocias, unha delas decorada con bolas.

Todo  o conxunto  vai  garnido o exterior  por unha moldura  adornada con cabezas de cravo , elemento decorativo   tamén dalgún dos canzorros deste alzado , e propios do  período de transición.

A arquivolta    descansa  nun par de columnas curtas , apoiadas en altos retallos , de fustes monoliticos , basas tóricas  e plintos con garras.

Os capteis ostentan   follas e bastóns  ; no dereito  asoma unha cabeza humana  entre a decoración vexetal.

O  timpo, mestura de tosquedade e  arcaísmo, amosa a figura de Cristo Maxestade  cos brazos en alto , e o  dereito en actitude de  abenzoar.

Veste túnica  que lle chega até os pés , sucada monótonamente  de pregues verticais , e riba dela unha especie de  casula gótica  con pregado angular simétrico.

A ámbolos lados , senllas árbores  esquemarizadas por un tóro  e seias ponlas  que saen, dúas a dúas , do mesmo punto , trazando tres liñas  horizontais.

De cada  canipa pendura un froito , e na cima do tóro  ábrese unha cruz grega.

Arredor desa decoración inicianse relevos  que se convirten en baquetiñas  ao perfiar as mochetas  e as xambas..

As mochetas   nas que  se apoian o tímpano decóranse ademais  con senllas cabezas humanas , que miran cara afora. 

Son varios e finamente esculpidos os canzorros   que sosteñen o beirado ( tellaroz )   no muro norde , cabezas humanas, rolos , rosetas , puntas de cravo,  etc.

Moitas  das pedras do muro levan signos lapidarios.

Son tamén de destacar  as ferraxes   da porta norde.  

************************************************************************************* 

                                       PARROQUIA DE SAN PEDRO DE SETEVENTOS 

************************************************************************************** 

                            PARROQUIA DE SAN SALVADOR DE VILAR DE SÁRRIA