SÁRRIA : EDIFICIOS SINGULARES ( 813 )

 SÁRRIA: EDIFICIOS SINGULARES ( 813 )

Nada darredor de 1194 fortemente unida ás peregrinacións xacobeas  a Vilanova de Sárriafundación do rei Afonso IX,  deixou de ser vila real cando pasou a ser de señorío  da casa codnal de Lemos- Como  A Pobra de Sárria. despois Vila de Sárria, tivo esa dependencia señorial até 1820.

Ao longo dos séculos  o espazo xeográfico  onde asentou a vila, un preguntoiro entre a veiga do río Sárria e a Veiga Pequena do río Celeiro ( o medieval río Barbadelo ), mantivo  até 1855 un número casi clonstante de edificacións que albergou un número de habitantes  con poucas variacións nas súas dúas parroquias de San Salvador e Santa Mariña de Sárria.  E na segunda metade do século X XIX a vila foi ocupando os terreos  de entre ríos e os cinco centos de habitantes   acabaron sendo os máis de 10.500  alcanzados no ano 2026.

As sucesivas xerazóns de sarriaos  foron alzando casas  das que se manteñen algunhas  e outras foron derrubadas  para ocupar o seu lugar outras novas.

  Eis a relación dos edificios  merecentes de atención  que na Sárria moderna  amosan  cal foi o seu pasado e tanta foi a forza dos seus moradores.  

 MOSTEIRO DE SANTA MARÍA MADALENA DE SÁRRIA ( CONVENTO DA MERCÉ )   Situación: Praza de San Roque. ( Séculos XIII a XVIII )  conserva  unha porta e un arco toral románicos  da súa primeira igrexa, o pórtico gótico e unha roseta e enterramentos da segunda igrexa gótica  e elementos góticos  en enterramentos  da súa terceira igrexa e no claustro baixo. O claustro alto presenta  elementos renacentistas presentes tamén na escaleira.  A porta do convento , a torre, fachada  e a Obra Nova  coa Porta dos Carros  presentan solucións entre barrocas e  neoclásicas. O conxunto presenta un bon número de escudos da Orde de Santo Agostiño e de familias nobles e fidalgas (  Castro. Lemos, Ribadeneira, Balboa, Osorio, Enríquez, Armesto.... ). Son de destacar os nichos dos Condes de Lemos, Núno Álvarez de Guitiá,  Iñigo  Sánchez de Armesto, Señores de Castelo dos Infantes .

Os muros leste e norte sufriron  unha forte  trasformación con nova obra , con desafortunada alteración sobre o conxunto monumental, alzada sen sometemento a criterios  de protección do patrimonio histórico. 

Históricamnte tivo anexo un Hospital de Peregrinos  ( Hospital de San Roque ), onde agora está o Cemiterio Novo, desaparecido no século XVIII , ao que seguiron os Hospitaliños Novos, en parte no semisoto e baixo da Obra Nova, e nunha casoup anexa que foi derrubada.

EDIFICIO DO POSTULANTADO MERCEDARIO . COLEXIO DA MERCÉ.- Situación : Rúa da Mercé.Edificación moderna feita para a destinala a fins formativos do Postulantado da  Orde da Mercé , nos anos finais da década dos anos 1950, en terreos que foran a horta alta do antigo Mosteiro da Madalena. Ëstá destinado  actualmente  a Colexio Concertado  baixo no nome de Colexio da Mercé  e a Conservatorio de Música " Cantiga".

PRISIÓN PREVENTIVA.- Situación : Rúa da Mercé nº 4.-No Camiño de Santiago. Edificación  alzada pola Xunta Carceraria do Partido Xudicial de Sárria  para  sustituir  o cárcere carente de condicións  de salubridade que estaba na parte traseira do Edificio do Xulgado.  Foi Prisión dende  1928 á década dos anos 1950, tendo grande ocupación nos anos de politica represeiva que van de xullo de 1936 a 1940.  Na actualidade   alberga a Oficina de Información aos Peregrinos, unha sala de exposicións, a mostra expositiva das Pampónigas de Sárria e salas para usos culturais.

Nun resío da Horta do Hospital ten anexo un Miradoiro no que hai un cruceiro , da autroría de Manuel Mallo, e un escudo de Sárria nun mosaico. 

TORRE DA FORTALEZA.- Situación: Na Horta da Casa Batallón ( Casa de Cima de Vila ), delimitada pola Rúa da Mercé, Rúa do Castelo e  Campo da Feira.

CASA DE  BATALLÓN- CASA DE CIMA DE VILA.- Situación :  Rúa da Mercé, números 1 e 3.

                                                                   RÚA MAIOR 

HOSPITAL DE SANTO ANTÓN ABADE- TRIBUNAL DE INSTANCIA.- Situación :  Rúa Maior 1 e 3 . No Camiño de Santiago.Ten a súa orixe  no Hospital de Santo Antón Abade, onde eran acollidos os pelegríns que ao voltar de Santiago  presentaban a " Compostela". O Hospital foi creado por don Dinís de Castro e Portugar, crego, fillo natural do Conde de Lemos.  Darrededor da metade do século XVII paso a ser sede da Xustiza e Reximento da Vila e Marquesado de Sárria, e houbo un alargamento do edificio para instalar a  Escola de Gramátia e Escola de Primeiras  Letras na década  final dese século.

En 1820 pasou a ser a casa consistorial do Concello Constitucional de Sárria, compartindo tamén espazo  co Xulgado de Primeira Instancia. A parte traseira , ao ser abandoada a Escola de Nenos en 1896, pasou a estar destinada  a Cárcere do Partido, xestinada por unha Xunta Carceraira formada polos concellos  do partido xudicial , e tamén a vivenda  do Alcaide.  Foi Casa do Concello até 1920, pasando o Xulgado de Primeira Instancia e Insrucción a ocupar a maior parte do edificio  até a supresión do Partido Xudicial en 1965. Pasou entón a albergar o Xulgado de Distrito e o Rexistro Civil, que ocupaban o baixo da Casa de Vaamonde- Casa do Concello . Ademais unha das salar de ras de chao estivo ocupada polo Arquivo Notarial de Protocolos  e na parte traseira  funcionou durante algúns anos a Escola da Banda de Música de Sárria.  Na antiga Horta do Hospital  fíxose un edificio anexo que, xunto co que até 1928 fora Cárcere do Partido  foi adicado a Clube de Atención á Terceira Idade, chamado " Anduriña".  As edificacións e o que restaba do que fora a Horta do Hospital, até a estrema coa Prisión Preventiva, foi cedido á Xunta de Galicia que, conservando só o  muro frenteiro á Rúa Maior fixo nova edificación  para o recuperado Xulgado de Primeira Instancia e Instrució- agora Tribunal de Instancia.  

CASA MONTEAGUDO- CASA DO PURO.-  Situación: Rúa Maior números 13 e 15. Rúa da Calexa  1 . No Camiño de Santiago.É edificación alzada  no século XVI , que conserva unha interesante balcoada e   un artístico  empedrado de coios no seu portal.  Foi  casa de comidas, tenda de ultramarinos e  estanco de tabaco. O nome popular de " Casa do Puro" veulle de que a banderola coa bandeira española anunciadora súa condición de estanco remataba cara fora co deseño dun home fumando un grande puro. Durante algún tempo albergou o cuarteñiño da Policía Local e os Servizos Sociais municipais.

CASA DE GUERRA.- Situación : Rúa Maior nº 10 e Rúa Conde de Lemos 2 .  Casa brasonada, alzada a finais do século XIX en terreos que foran da Casa de Novoa, unha de cuxas mulleres casou co Rexistrador da Propiedade Xesús Guerra, da casa dese nome en San Miguel de Vila de Mouros.Por varios anos  estivo nela ubicado o Rexistro da Propiedade o que fixo que popularmente fose coñecida como Casa de Guerra. Adqurida polo médico forense Álvaro López-Vizcaíno Rodríguez  pasou a ser a " Casa de Don Álvaro. E ao ser vendida a edificación co seu xardín e cocheira anexa  foi adiacada a albergue de pelengríns baixo o nome  de " Albergue Don Álvaro".

CASA NOVOA .- Situación : Rúa Maior nº 12.- Praza da Constitución números 2 e 4- Rúa Conde de Lemos. Alzada  no primeiro terzo do século XIX ocupando o soar de varias casas preexistentes, entre elas  a de baixo e un andar que fora Cárcere señorial da Vila ( propiedade do Conde de Lemos , por membros da familia Novoa, orixinaria de San Vitoiro de Ribas de Miño ( O Saviñao ). Tiña un amplo patio e unha horta anexa.  Nas décadas finais do século XIX  foi ocupada polo Batallón de Deposito  e o Batallón de Reserva onde prestaban servizo un bon número de  ofciais militares. Ao longo do  século foi ocupado, entre outras avtividades,  polo Bar Español, o Novo Club,  unha pastelaría, unha notaría, unha carboaría, unha ferretaría, unha casa de comidas,  un mesón, unha chacinaría de tipo familar,  un ferrador e nun novo edificio anexo  o Hotel Novoa.

 CASA DON FRANSCISQUITO.-  Situación : Rúa Maior nº 19. No Camiño de Santiago.  Nesta casa estivo a escola particular  de Rosario Cabada, a Casa Vilaesteva ( casa de comidas , ultramarinos, distribuidora de pensos, gasosas viños e cervexas ),   sucesivos bares   e casas de comidas.

CASA DO CONCELLO- CASA VAAMONDE.- . Situación Rúa Maior 14- Praza da Constitución nº 2. No Camiño de Santiago. Construída a finais do século XIX  segundo proxecto do arquitecto  municipal de Santiago de Compostela  Daniel García Vaamonde, da familia propietaria, tiña un pombal  e un pequeno horto , Foi residencia familiar  con curiosa tulla para cobramento de rendas . Ao falecemento de  Camilo García Vaamonde herdouna a súa viuva Concepción Ulloa Lois que lla deixou á Orde da Mercé. En 1920, aportando o diñeiro necesario varios veciños podentes da vila que por sorteo e pagamento de intereses  polo Concello de Sárria, foi adquirido  o edificio para ser Casa Consistorial.  No baixo, con entrada pola Praza da Constitución, estivo até 1965 o Xulgado Municipal- Xulgado Comarcal-Xulgado de Distrito  e posteriormente  o local do Centro Cultural Meigas e Trasgos e as Aulas de Educación de Adultos  , e as dúas dependenzas  foron, coa formación do primeiro concello democrático ( 1979 )  destinadas a Salón de Plenos.  Con obras de fonda remodelación e co enadido dos soares das casas de Rivas e de Luis Yebra, con acondicinamento do andar baixo teito, a Casa do Concello  pasou a acoller a maior parte dos servizos administrativos e o cuarteliño da Policía Local. Beira da entrada pola Praza da Constitución está a estatua sedente de Alfonso VIII, rei fundador de Vilanova de Sárria, onde morreu o 24 de setembro de 1230.  Para unha desexable ampliación da Casa do Concello foron adquirios a Casa de Pardo, o xardín e o Caseto de Rivas, con fronte á Travesa dos Fornos,

CASA GRANDE DE SÁRRIA- CASA GRANDE DOS SAAVEDRA Situación : Rúa Maior, númrEos 21 a 31 ).-  No Camiño de Santiago.Casa brasonada coas armas dos Saavedra, Figueroa, Balboa e outras familias . Foi obra do século XVI cun  corpo central de dous andares altos , e  a esquerda e  dereita outros corpos de baixo e un andar.  Tivo pombal e pozo e  unha galería ao norte  montada sobre columnas no baixo e no andara, ademais de forno conde cocián semanalmete esmola para pobres   e  unha palleira , cortes, cabalariza e cortellos. No corpo central , ao norte, conserva un amplo arco. A entrada  ao patio da casa facíase dende a Ruela ou Viela da Calexa, por  camiño propio no que se abría un arco do portón, que aínda se conserva  ( Ruela do Arco ).Tiña anexa unha grande superficie cara o norte nos nomeameentos do Pombal, Horta, Os  Barredos, O Campiño e o Prado Grande,- Onde  agora está a casa número 23  houbo unha capela adicada a San Xosé , propiedade da familia, e tamén había outra ,  cecais adicada a San Lucas, que estaba  no paraxe do Campiño, estrema das parroquias de San Salvadro, Santa Mariña e Maside, que tamén pertencía aos Saavedra.  Na década dos anos 1940 a Casa Grande foi dividida en  seis casas  e os terreos anexos parcelados en soares con fronte ás rúas  da Calexa, Rosalia de Castro, Padre Sarmiento , Frei Luis de Granda  e Ruela do Barredo - Rúa  Andrés Piquero.  A edificación primitiva e as casas resultantes  albergaron ao longo dos anos  actividades varias:  Administración do patrimonio familiar , capela, mercearía,  bazar, tenda de material fotográfico e estudo artístico, libraría, barbearía, cento recreativo Círculo das Artes, clínica médica, oficinas  de  Previsión,  oficinas municipais temporais, bar, Albergue de Peregrinos ( Bordón da Casa Batallón ),  forno, ultramarinos , Pensión Taboada e Albergue de Peregrinos ( Los Blasones ).

HOSPITAL VELLO- CASA DE PUCHE.- Situación: Rúa Maior nº 16. No Camiño de  Santiado, Casa brasonada co escudo dos Díaz de Guitián que está na cornixa cara a esquerda, Até o século XVI, finais, estivo ali o Hospital Vello de Sárria, destinado ao acollemento de peleriños,  Tiña entrada por portas en arco que daban á Rúa Principal ( agora Rúa Maior ). Tiña capela no interior, da que se conserva a porta en arco que lle daba entrada, ademais dun corpo  para  as camas de acollida e outro corpo traseiro  onde había  unha cámara na que estaba  un cuarto destinado a acoller aos sacerdotes que paraban na vila facendo noite. Na traseira ten un estreito retallo de horta. Cando deixou de ser hospital, porque ao estar ruinoso foi cando se alzou o Hospital de Santo Antón Abade ,  acolleu a fundación da Obra Pía creada polo párraco de San Salvador de Sárria Xoán Díaz de Guitián que fixo dotación dunha Tulla para facilitar pan centeo en gra aos labregos pobres e  unha institución para  " casar doncelas pobres", preferentemente achegadas á súa liña familiar.  Actualmemte ten fachada modernista feita na década de 1930 , pasando a ter  dúas portas e un escaparante, sendo modificada. con supresión do escaparate e unha das portas para facer unha ampla entrada para  garaxe. Ademais dos usos históricos ocuparon a casa  un lugar de venda de prensa, unha tenda de cortumes  que daba saída aos coiros obtidos na Fábrica de  Requeixo ( Maside ) , unha mercearía e unha tenda de tecidos.

CASA GALLEGO.- Situación : Rúa Maior nº 20. Camiño de Santiago.

CASA MARZÁN.- Situación : Rúa Maior números  22 e 24. Camiño de Santiago.

CASA MACÍA.- Situación : Rúa Maior, números  39 e 41. Camiño de Santiago.

CASA MACÍA.- Situación ; Rúa Maior nº 43. Camiño de Santiago.

CASA SERRADOR.-  Situación : Rúa Maior nº 45, Camiño de Santiago

CASA YÁÑEZ.- Stuación : Rúa Maior nº 47, Camiño de Santiago.

CASA VERA.- Situación : Rúa Maior . No Camiño de Santiago-

HOTEL    ( Casa Cabarcos de Arriba ). No Camiño de Santiago.

CASA CASTRO.-  No Camiño de Santiago.

CASA CACHETE( Casa de Armindo ).No Camiño de Santiago

CASA BARÁN.-  No Camiño de Santiago

CASA  MIRANDA.- ALBERGUE INTERNACIONAL.-  No Camiño de Santiago-

CASA DA BOTICA.- CASA DE PEÑA.- No Camiño de Santiago

CASA DE NEIRA  ( CASA SOLANCE ).- No Camiño de Santiago

CASA BUXÁN.- CASA PINTOS.- No Camiño de Santiago

CASA SACO.- No Camiño de Santiago

CASINO DE SÁRRIA.-  Rúa Maior-Rúa do Murallón. No Camiño de Santiago.

IGREXA NOVA  DE SANTA MARIÑA.-  Rúa do Murallón-Praza de Xoán María López de Almance- Adro de Santa Mariña. No Camiño de Santiago. Acolle o sartego que contén os restos de Xoán María López de Almance,  Párraco Castrense de Sárria, a cuxa  testamentaría se debe a construción do novo templo ( 1883 /1885 )-

CASA DA ESTAFETA.- CASA DE QUIROGA .-  Rúa Maior - Praciña  da Estafeta. No Camiño de Santiago.

CASA DOS CEDRÓN-CASA DE CENTEAIS.- Rúa Maior. Praciña da Estafeta. No Camiño de Santiago.

CASA DO CIRCO.- Rúa Maior- Praza de Bela Vista-   Circo  antecedente do " Casino de Sárria "

CASA DOS ULLOA.- Rúa Maior- Travesa da Igrexa.( Praza de Bela Vista ) No Camiño de Santiago-

CASA REITORAL DE SANTA MARIÑA.- Travesa da Igrexa. No Camiño de Santiago.

CASA NADAL DE MATÍAS LÓPEZ.- Rúa Maior-Travesa da Igrexa. No Camiño de Santiago. Casa Moreno.  Baixo e andar. No baixo porta e "táboa" para actividade de comerzo. Lápida en mármore.

ALBERGUE DE PEREGRINOS.- Rúa Maior. No Camiño de Santiago-

CASA DE FREIXO.- Rúa Maior ( antiga Rúa do Arrabaldo )

CASA CASTIÑEIRA.- 

                                                          RÚA MARQUESA CASA LÓPEZ 

CAPELA DA NOSA SEÑORA DO PERPETUO SOCORRO

                                                         RÚA MARQUÉS DE UGENA

CASA DE PAZOS.-

CASA  DE DIMAS.- Casa da Marquesa.

CASA ACEVEDO.-

CASAS DE MORENO.-

CASA HOTEL DE VENANCIO VÁZQUEZ - CASA QUIROGA.-

CINE SALÓN.-  

CINE  CISSA.-

CASA DA CULTURA-ESCOLAS PÚBLICAS

                                                    RÚA DO PORVIR

CASA DE BARRIDO.- 

CASA DA DULCE ALIANZA.- 

CASA DE VENTO 

                                                        RÚA XELA ARIAS

CAPELA DE SAN LÁZARO

                                                         RÚA DA ESTRELA

CASA  DE DON FERMÍN

                                                        RÚA MATÍAS LÓPEZ

CASA CHALÉ DE BATALLÓN.-

CASA VILLA AURELIA.-

CASA VILLA ANDREA.-

PRAZA DE ABASTOS.-

CASA DE DON AUGUSTO.-

                                                RÚA BENIGNO QUIROGA

CASA DE NULLÁN-CASA DO BARRIO

CASA  DE PINTÍN.-

HOTEL VILLA DE SÁRRIA  

CASA DE PACIOS.-

                                                        RÚA DIEGO PAZOS

CASA DO MALLORQUÍN.- 

                                                             RÚA DA LIBERDADE

CASA DA ESTACIÓN.-

HOTEL BURGALESA.-

HOTEL ROMA,.

HOTEL  .- 

CASA DE ZAERA.-

CASA BARREAL.-

CASA  GUTIÉRREZ.- 

                                                     RÚA DO PEREGRINO

MUIÑO DA PONTE RIBEIRA 

HOTEL ALFONSO IX.-

                                                        RÚA DO TOLEIRO

MUIÑO DO TOLEIRO.-  Propiedade da Xunta de Galicia. Foi muiño de auga e nela estivo   a Elécrrica do Toleiro que en 1915 deu electricidade a casas da vila en competencia coa Eléctrica Sarriana da familkia  Marzán , que a acabou absorvendo. 

                                                   RÚA FORMIGUEIROS

HOTEL MAR DE PLATA 

IGREXA DA NOSA SEÑORA DO ROSARIO.- 

                                                         PRAZA DE GALICIA

COLEXIO  FREI LUIS DE GRANADA

                                                      RÚA ANXEL FOLE

INSTITUTO XOGRAR AFONSO GÓMEZ DE SÁRRIA

PISCINA MUNICIPAL

                                            RÚA  CASTELAO

CUARTEL DA GARDA CIVIL

INSTITUTO GREGORIO FERNÁNDEZ

PAVILLÓN DE DEPORTES DOS INSTITUTOSS

                                           PARQUE DO CHANTO

EDIFICIO O CHANTO     

PAVILLÓN DE DEPORTES MARIO  GONZÁLEZ

LAR SOCIAL DE MEIGAS E TRASGOS