PONTE DE SÁRRIA PONTE VELLA PONTE RIBEIRA ( 789 )

                         PONTE DE SARRIA- PONTE VELLA - PONTE RIBEIRA      ( 789 )

A PONTE DE SÁRRIA , na vila de Sárria , situada no " Camiño de Santiago" , é de orixe medieval  e foi obxecto de reformas e actuacións  ao longo  dos séculos  é un ben patrimonial  de singular importancia ,  xa que na súa construción  a finais do século XII  está a orixe  da VILANOVA DE SÁRRIA  como vila real baixo do patrocinio  de Alfonso IX de León e Galicia , sendo lugar de paso para peregrinos,, "viatores" , traxinantes, correos , cabaleiros  e camiñantes das máis variadas procedencias,

Ademais de ser chamada PONTE DE SÁRRIA   foi chamada PONTE VELLA , sendo tamén acreedoras  dese apelativo a PONTE VELLA DE VILAR DE SÁRRIA , na parroquia dese nome, e a PONTE VELLA DO MAZADOIRO, na parroquia  de  San Pedro de Maside.  No século XIX   xeralizouse  a denominaciòn de A PONTE RIBEIRA, cecais por estar   a carón da Fonte Ribeira, ou ben porque  augas arriba  dela  o espazo era coñecido como " Ribeira dos Cucos" e augas abaixo  era  " Ribeira das Ameneirizas "-

Como  A PONTE DE SÁRRIA  é citada  polo Padre Sarmiento cando  camiño de Sorriba de Barbadelo pasou  por ela na súa viaxe de Madrid a Pontevedra.

Está situada  na parroquia de Santa Mariña de Sárria  a carón das casas do barrio da Ponte , que eran do direito dominio do Arcediago de Sárria , dignidade da Catedral de Lugo , a carón da " Fonte da Ribeira", único manancial  do que se surtían os vilegos  até 1920 , Á súa beira estiveron a " Casa-Carnizaría ", macelo propiedade do Concello  alzado en 1860  e o lavadoiro publico  construido  darredor de 1910.

Era propiedade da Xurisdición  de Sárria e coidaba   dela  o Rexemento  da Vila, que  por concesión real  cobraba o dereito  de pontaxe , do que estaban exentos os peregrinos. e a xestión estaba  arrendada a particulares. No século XIX os sucesivos Concellos Constitucionais  adicaban en cada un ano  fondos  para o seu arranxo e conservación. 

Propiedade actualmente do Concello de Sárria  foi obxecto de alargamento  en 1981 enadíndolle  un corpo feito de formigón  e de novo acondicionamento  coa ocasión das obras  de arranxo  da rúa do Peregrino , realizándose  obras de instalación de obras artísticas  , da autoría da escultora María Carretero.  promovidas pola Xunta de Galicia, destacada polo chamado " Monol.Hito" e a escultura  " Homenaxe ao Peregrino".

Secular  entrada   , vindo de Leste , ao Burgo de Sárria,  Vilanova de Sárria , A Pobra de Sárria e agora Vila de Sárria,  nela tiveron  comezo  o Camiño de Sárria a Samos, o  Camiño de Sárria  ao Courel, o Camiño de Sárria a Triacastela ( Camiño de Santiago ) , o Camiño de Sárria ao Incio  e o Camiño de Sárria a Monforte de Lemos  por San Fiz de Reimóndez e Noceda. 

Até  o ano 1853  , coa chegada  da estrada   de Nadela a Valdeorras,   pasada a Ponte Ribeira  saían tres ramais, un deles en direción  á Costa da Fonte e o Arrabaldo, outro  pasando polo barrio da Pedreira e Os Esqueiredos  seguía á Veiga do Pozo ( Veiga de Arriba ) e o terceiro , por Pacios de Casteledo e a Lama da Rigueira  seguía cara Rubián.   Os dous primeiros deses camiños foron eliminados e  entremedias dos trazados suprimidos abriron unha nova vía coñecida como  Corga da Fonte ou Corga da Ponte Ribeira,  que coincide agora  co primeiro treito da Rúa do Peregrino. E  ademais   a supresión do Matadoiro Municipal  e obras de urnamización deron por resultado  a peonilización  da Ribeira dos Cucos até  a Praia Fluvial do Chanto  e ao nacemento do Paseo do Malecón do Río Sárria e da Rúa  Celso Emilio Ferreiro, xunto coa nova ordeación espacial da antiga  Fonte Ribeira.

                                                      REFERENZAS  DOCUMENTAIS 

                                                                            1252 

** O coengo lucense Martinus Lopi  en escritura  de 1252  vendeulle ao Cabido de Lugo  entre outros bens os que tiña na Vilanova de Sárria  e no seu alfoz  e " a cuarta parte dos muiños da ponte ". 

                                                                          1627

** En  7 de setembro  de 1627 a Xustiza e Rexemento da Vila toman a censo  da Obra Pía don  Hospitais  de Santo Antón Abade  e San  Lázaro  500 reais",  atendendo  a que "a PONTE VELLA  que está a carón  desta dita Vila  está para caer que ten as catro agullas dos  catro arcos caídas e é necesario  reparalas para que non  caia a dita ponte, que sería grande daño  e perxuizo a esta república  e que ao non ter  como non ten  ao presente este concello  diñeiros vencidos  para reparala  é necesario  mentres van caíndo os propios e  alcances  que están feitos tomar diñeiro a censo  para o dito reparo  e así  polo  dito  como por estar 

concertada a dita obra  con XOÁN DE LA VEGA  en sesenta ducados , dende logo dixeron  que  no nome do dito concello vendían e daban en venda de censo redinible  ao quitar ao dito  Hospital da dita vila  e p seu mordomo  no seu nome que é ou o sexa 25 reais  que  o son  por razón dos fitos 600 reais....  "

 ( No século XVII a Ponte de Sárria  tiña só catro arcos).

                                                                       1706

**  En 20 de agosto de 1706 , sendo Correxedor e Alcalde Maior don Francisco Amtonio  Saavedra e Figueroa , tomaron a censo do Hospital de Santo Antón  1.460  reais de veludo  para axuda da mellora  da portaxe , que quedara autorizada  en 4 maravedís  fronte ao mrdio maravedí anterior  e que se cobrana nas catro pontes da vila ( Ponte  de Sárria, Ponte de Vilar de Sárria, Ponte da Áspera e Ponte do Mazadoiro ).

                                                                       1711

** En 1  de setembro  de 1711 o  Correxedor don Fadrique  de Losada  Ribadeneira  manifesta  :...." que por canto  a Súa Maxestade que Deus garde e os SEñores do seu Real Consello de Castela  foi servido conceder a esta  Vila por finais  do ano pasado  de 1705 real previlexio  para as PONTES DESTA VILA  e oas súas agregadas  cobrar unha portaxe  de a catro maravedís por cabaleríam carro  e galeira    que  que polas  ditas pontes e o seu distrito  pasase e ás persoas de comerzo  e máis que se expresa na dita real cédula  e que o produto  da dita portaxe se convertise  para os reparos  das CATRO PONTES  QUE ESTA VILA  TEN NOS DOUS RÍOS  QUE A CIRCUNDAN  ,  fontes , empedrados  e calzadas da dita vila , segundo tamén  se expresa na dita real cédula,  e por canto unha das ditas catro pontes  e que se chama A PONTE VELLA  fundada  no río maior desta Vila, e útil e necesaria  para o comerzo dela  e para os correos  de posta e máis comerciantes  que pasan a SANTIAGO . Pontevedra  e máis partes do Reino, áchase  totalmente  arruinada sen  que  por ela se poida  andar por canto  o arco principal  da entrada  desta Vila  áchase  caído o arco e bóveda  del hai anos , e ademais disto as cepas dos " cinco arcos"  , digo, dos tres arcos dos cinco  están escalabrados e os tallamares  desplomados e os estribos  da parte de abaixo o mesmo , e por canto a dita ponte ameaza  maior ruina , e que se non se acode ao seu reparo a continuación  das augas levaráa  e fará o seu reparo , por ser precisos máis de 20.000 ducados...."

 ( Nese tempo a Ponte de Sárria tiña cinco arcos ).

"...... Visto  polas súas mercés  mandaron chmar a  ALONSO DE CASAL , mestre de arquitectura  que como tal traballa  na Igrexa Catedral da cidade de Lugo  para que , como tal mestre, recoñecese   a dita obra  e do que necesitaba   para a súa seguridade  "........"  O que, vindo a Sárria  fixo  despois de rexistrar   Ponte  , a planta  dos arcos  e máis  que ten  e que precisa de remedio  que é a mesma que se mandou poñer  por cabeza desta escritura ",

".....É  agora saiu  DIEGO DE CASTRO , mestre de arquitectura ,  e con MATÍAS DE FONTELA , veciños da freguesía de Santa María de Cequeri, no arcebispado de Santiago ,  e os ditos dous mestres  tendo visto e recoñecida  a dita Ponte  e planta que fixo o dito  Alonso do Casal , puxeron  a dita  obra por todo o que nela se recoñece  en 5.550 reais de veludo , que dándolles  a Vila a dita  obrigaron  as súas persoas  e bens  mobles e raíces  habidos e por haber  que de  hoxe nun ano  darán  a dita ponte  composta e segura  do que hoxe  nela se  acha  manifestado  pola dita planta  a vista do dito Alonso do Casal  ou doutro mestre de obras, e máis coas condicións seguintes : 

   Que o terceiro tallamar  indo desta vila  ten que se subir  máis media vara  para asegurar a cepa o arco  por precisar do dito reparo  como tamén os outros dous tallamares  que seguen aos outros  dous arcos  ao que se ha facer , os ten que asegurar  e os estribos  da parte de abaixo  segundo vai declarado  na planta  e facer  o petril  ou repeito  da parte de abaixo   segundo xa vai declarado  na planta  e facer o petril  ou  repeito  de riba da Ponte  dos dous lados  con capas  de cantaria  desbastada  e o altor  necesario e conforme  ao que aínda  hoxe hai  en parte  da dita ponte dende a entrada  até o saído  da dita  ponte terá  que facer  unha calzada  para  que os carros entren  ao río  de máis de doce  varas de longo ne pouco máis   dunha vara de largo".

" E os ditos  Diego de Castro  e Matías  de Fontela  para a dita obra teñen que arrinbcae toda a pedra necesaria  así de cantaría  como de pizarra necesaria  e facer as xancias  segundo vai declarado  na planta referida  para  quitar a auga  da dita ponte  e asegurar as cepas. Digo que en canto ás ditas xancias é e se entende queda a cargo desta dita Vila todos os carretos  de toda a pedra , cal e area , como tamén o custe  do dito cal , por canto  pola conta do dito Diego de Castro non queda máis que a obra de man  e arrincar a dita pedra e a madeira que precise  para as cimbras do arco e asegurar  a dita Ponte, e aproveitarse do teblo para a dita obra,,,, "

(  Como consecuencis  deste contrato e  obra  a Ponte de Sárria  pasou  a ter seis arcos, o máis pequeno,  o último en direción a Vigo de Vilar de Sárria  tiña servidume de acueduto en beneficio dun desaparecido muiño existente augas abaixo da Ponte )

                                                       1725

**  En 13.03.1725  o Procurador  Xeral da Vila, Pedro de Losada e Quiroga, para poder completar  o pagamento dos gastos   xerados  en 1705 pola confirmación da Portaxe obtivo  do Hospital de Santo Antón Abade un censo de 700 reais.

                                         A   FONTE RIBEIRA

** No século XVIII alzouse a FONTE RIBEIRA  ( Fonte da Ribeira dos Cucos ) que dende o nacemento da Vila Nova de Sárria  foi a maceda na que a poboación se surtiu, até que en 1918 /1020 a  vila tivo  graída de augas dende Rego de Cervos e se puxeron fontes con billas que vertián as augas procedentes do depósito  construido no Campo da Feira. Para recoller a auga necesaria para o consumo familiar había que carretala diariamente con olas, sellas, caldeiros , baldes e mesmo con  cubetos, labor maiormente de conta de mulleres , nenos e nenas, mozas e mozotes. As mullerres levaban as olas e cántaras riba das súa cabezas , encaidas nunha rodela  de tea , nun dificil equilibrio.  Para atallar , dende  a Rúa de Ferradores. Praza de Vista Alegre  baixaban e subían pola Costa da Fonte, que arredor de 1853  foi mellorada  coa obra  da Escaleira da Fonte, que unha mala información municipal deu en chamar " Escalinata Maior " desbotando a denominación histórica. 

** Nos anos 1960, para  faciltar a entrada de coches á nacente Praia Fluvial  do Chanto  ( ¡¡¡ )  a histórica Fonte Ribeira, blasonada co escudo dos Condes de Lemos, foi reducida á mínima expresión e  puxérona  pegada ao edificio do Matadoiro. Anos despois  foi restaurada e posta perto  do espazo orixinaria, con modificación de volume , con un só cano , cando históricamente tiña dous, e  ao ser  obxecto de vandalismo foi suprimida  a billa e dende entón deixou de ser fonte.

**  En 1860 / 1862  empezaron as obras de acondicionamento dunha proxectada estrada entre Sárria e o Courel , con orixe na estrada de Valdeorras- hoxe Rúa Benigno Quiroga-  seguindo pola   Corga do Río, Ponte Ribeira  , Campo do Rolo ,  As Pedredas e por Vilasante. Por falla de fondos económicos quedaron suspendidas as obras ao chegar a Fontao, e ese vial nunca se fixo . Os operarios que quedaran en paro pasaron  a facer obras de rebaixo na parte do soar  da Fortaleza  Nque mercara o Concello para destinala a ancheamento do Campo da Feira.

** Na década dos anos 1860 o Concello alzou  a  carón da Ponte Ribeira  e do río unha Casa Carnizaría ( Matadoiro Municipal ). Para a construir o macelo  foron eliminados dous arcos , de maneira que a Ponte  de Sárria -Ponte Vella-Ponte Ribeira quedou só con catro arcos .

**   ( 24.06.1877 ) .- Sesión do Concello de Sárria... " O Concello examinou  a conta das obras practicdas para para reparo dos pretís, muro de contención  e firme da Ponte Ribeira, sita do Rio Sárria" , a carón desta Vila, e achándoa conforme  cos traballos expresados, acordou prestarlle a súa aprobación, e dispoñer  que o seu importe de trescentas pesetas con cincuenta céntimos  sexa pago por  contado autorizado para a dita  obra no Orzamento  municipal  vixente ".

               AFUNDIMENTO DO ARCO CENTRAL DA PONTE RIBEIRA  ( 21.02.1879 )

** ( 24.02,1879 ).- Sesión  do Concello de Sárria., presidida polo Alcalde Manuel ( García ) Vaamonde.- " ....o sensible acontecemento , acaecido ás once da noite do día vinte e un do corrente , que consiste  no afundimento do arco maior da Ponte Ribeira, sita riba do Río Sárria a inmediacións desta vila, que enlaza a mesma  cos Distritos de Samos e O Courel e con Castela ; e na súa vista e tendo prsente  a escaseza de consinuacións que figuran no Orzamento Municipal para un reparo desta clas , acordou se impetre  da Comisión Provincial os auxilios  necesarios  para a súa inmediata  habilitación provisoria , polos imensos  perxuizos  que irroga a incomunicación  da Cabeza do Distrito e Partido  cunha porción de  pobos ; rogándolle ,  ao tempo que se digne  a reconstrución da mesma , recoñeza o sinistro o Sr. Direitor  de Camiños Veciñais  e propoña os medios de subsanar  extensos prexuizos , dispoñendo canto a súa ilustración  crea convinte  á reparación provisoria  e definitiva da mesma..."

**  ( 1879 ) Ao non contar con axudas da Deputación Provincial  a corporación sarriá  acordou , con carácter de provisionalidade,  poñer trabes e taboeiro de madeira  para o paso de persoas e animais. Esa negativa da Deputación, que correu parella  coa nugalla  da administración provincial na   Ponte de Portomarin,  e non será até  os primeiros anos  da década de 1930  non sería dada unha solución sólida para a Ponte Ribeira e  a  construción da  Ponte Nova de Portomarín  permitiu   a desaparición da barca  posta para pasar de San Pedro a San Xoán dende que o Río Miña  levara por diante  a histórica " Ponte Minea".

                                        LAVADOIRO COBERTO

**  As mulleres   da vila para lavar a roupa  no río Sárria ocupaban un resió de terreos  entre o río e a Horta de Florido, na banda esquerda  , que cecais fose resto da rampla   pola que   forzosamente  tiñan que pasar os carros, que pasaban polo vao, xa  que non podían facelo  pola ponte.

O Concello, na primeira década  do século XX , acordou montar un alpendre metálico  no que instalou un  lavadoiro, que non durou  moito tempo.

( 22.07.1927 )  O Concello de Sárria  acordou a enaxenación  do " Camiño Vello"  que ía dende a Rúa  Benigno Quiroga  e a Ponte Ribeira,  pouco usado dende que se abrira  o "Camiño Novo da Ponte" entre a  Casa de Florido e a Casa  do Barrio ( Casa de Nullán ) 

** ( 1931 ) O Concello acorda arranxar a Ponte Ribeira,

** ( Anos 1960 )  SUMINISTRO DE AUGA PARA A FACTORÍA  DE CEMENTOS DO OURAL.-  Mentres non boubo un sistema de augas destinado  á factoría de cementos do Oural , durante varios anos   un camión cisterna  cargaou auga  do río Sárria  , para o que instalaron unha bomba  no espazo de folganza que había entre o río e a Horta da Casa de Florido  Tamén houbo bomba instalada para  ese fin na  riba alta do río en Pacios, a carón da factoría de  Manosa .

**( 1932 )  As trabes e a plataforma de madeira que susistían  dende   1879 coa axuda da Deputación Provincial foron sustituidas  por outras de formigón , que se manterían até o ano 2014.

** ( 1981 / 1982 ),. O Camiño da Ponte Ribeira  fixo o Concello obra  para o seu alongamento  enadíndole  ancheamento  que acabou facendo desaparecer  o Matadoiro Municipal ,  e correu parello  coa urbanización do vello Camiño de Triacastela ( Camiño de Santiago ), para facilitar  o acceso á Zona Escolar.

** En 1993 ,  o Concello conseguiu  autorización  dos propietarios da Casa do Barrio e da Casa de Florido   para o alargamento  do Camiño da Fonte, ao que , co Camiño de Triacastela , recibiran o nome de Rúa do Peregrino .  Ao tempo a Xunta de Galicia   concedeu axuda para  acondicionar a rúa e dotala de elementos artísticos  , entre os que destacan o Monol-hito, a escultura "  Homenaxe ao Peregrino" e fitos e  pedras deitadas de granito de Zimbawe,  da autoría  da escultora María Carretero.

** En 2014 unha desafortunada  actuación promovida pola Confederación Higrográfica do Miño-Sil  fixo desaparecer a plataforma  que sustituira  a provisoria de madeira  e a  da  parte enadida en formigón, pretendendo retirar uns metros o estribo do  vao  grande. E diante da oposición veciñal  ese proxecto foi  esquecido, e  o paso pola Ponte Ribeira  non foi posible até que coa axuda da Deputación foi instalada unha plataforma metálica apoiada na estrutura nova de formigón, con separación entre o paso de peóns e o estreito para paso de automobeis que  fixo necesaria a instalación de semáforos para  a regulación do tránsito coa debida seguranza.

** ( 2026  ) Prantexada como solución provisoria a Confederación Hidrográfica  do Miño-Sil  aprobou  un proxecto para eliminar  a parte en formigón  enadida  á ponte histórica  que con plataforma metálica   quedaría  só practicable  para o paso de peóns.  

***************************************************************************************

                                                  O MUIÑO DA PONTE RIBEIRA

É un muiño que move os seus rodicios  na marxe dereita do río Sárria, a man dereita  do camiño que ía da Ponte Ribeira a Vigo de Vilar de Sárria ( hoxe Rúa do Peregrino ), na parroquia de  Santa Mariña de Sárria. 

Hai documentación que se refire a este muiño  nos anos finais do século XV.  Acabou sendo propedade da famila da Cas,a de Neira , e foi coñecido como Muiño de Solance, tomado o nome do apelido  da viuva     Sr. Neira , nas décadas finais  do século XIX.